Schilderijen
Inner world
Het meisje en de wolf
Portretten
Musici
Landschappen

Boeken
Keerpunt  -  Over persoonlijke crises en kansen
Wie is er nu gek?  -  Over kronkels in de therapeutische relatie
Nog altijd  -  Levensverhaal Auschwitz-overlevende
Tien componistenportretten in woord en beeld
Niet storen  -  Kritische beschouwing over de Riagg in woord en beeld

 CV 
Saar Roelofs


saar.roelofs@xs4all.nl 


English

© 
Partner
Productions


EEN VERHAAL VAN VELE TIJDEN

toelichting van Saar roelofs 
bij haar
SCHILDERIJENCYCLUS

Het Meisje en de Wolf
Over een meisje in een concentratiekamp
Een verhaal van vele tijden


De onderstaande tekst is door Saar Roelofs uitgesproken op 4 mei 2006 bij de opening van de expositie in De Kunstverdieping in Alphen aan den Rijn en opgenomen in de tentoonstellingscatalogus. De expositie vond plaats op verzoek van wijlen Simon Speijer, een persoonlijke vriend van Simon Wiesenthal op wiens boek Max en Helen de schilderijencyclus is geïnspireerd

Persoonlijke betrokkenheid

Ik ben na de Tweede Wereldoorlog geboren. Als kind ving ik veel over de oorlog op. Als klinisch psycholoog verdiepte ik mij in de Holocaust. Aan mijn inzichten gaf ik artistiek gestalte in mijn tweede beroep als beeldend kunstenaar.

De verschrikkingen van de oorlog

Met de systematische, fabrieksmatige genocide in de Tweede Wereldoorlog is niets te vergelijken. Maar toch, ook in Rwanda, Bosnië en Darfur gaat het om genocide. Hoe belangrijk zijn aantallen?  

Genocide op grote schaal is nauwelijks te bevatten. Voor mij geldt dat ik dit fenomeen alleen kan begrijpen als ik mij verdiep in het gedrag van individuen. In navolging van Simon Wiesenthal in zijn boek Max en Helen heb ik in mijn schilderijencyclus Het meisje en de wolf de lijdensweg van slechts één meisje verteld. 

Daarbij heb ik mij mede laten inspireren door de grote Spaanse schilder Goya. Ontzet door de gevolgen van de Napoleontische bezetting van zijn land maakte hij tussen 1810 en 1820 zijn etsenserie Los Desastres de la Guerra (De Verschrikkingen van de Oorlog). Geen hectische oorlogstaferelen met speren, kanonnen en paarden, zoals in zijn tijd gebruikelijk was. Geen verheerlijking van helden, overwinningstaferelen of nationale vlaggen. Nee. De serie vormt een tijdloze aanklacht tegen oorlogsgeweld waarmee de kunstenaar ons deelgenoot maakt van de tragiek en de machteloosheid van eenlingen. Dit werk is een aanklacht tegen beide partijen: Franse bezetters en Spaanse burgers die soms het recht in eigen hand namen en evenals de bezetter gruweldaden begingen. Goya maakte etsen van sadistische soldaten, van uitgehongerde vluchtelingen, van vrouwen die worden verkracht, van mannen die worden geëxecuteerd, van lijken die in een massagraf worden gedumpt. Het zijn beelden die kranten en televisie ons helaas nog steeds laten zien.

Doodgewone mensen

Gewone mensen zijn in staat tot afschuwwekkende daden; niet zonder meer, maar als de omstandigheden daartoe uitlokken. In zijn boek Doodgewone mannen laat historicus Christopher Browning bijvoorbeeld zien dat algemeen menselijke eigenschappen – angst, gehoorzaamheid, de behoefte bij een groep te horen, de behoefte aan erkenning en status alsmede een gebrek aan een persoonlijk verantwoordelijkheidsgevoel in een bureaucratisch systeem – onder extreme omstandigheden kunnen leiden tot gruweldaden. Hij beschrijft hoe in de Tweede Wereldoorlog een groep mannen van middelbare leeftijd uit Hamburg die als reservisten in Polen en Rusland werden ingezet, veranderden van doodgewone huisvaders in moordmachines die talloze joden meedogenloos afslachtten. 

Als dit gewone, brave huisvaders waren, wat voor karaktereigenschappen bezitten dan mensen die er voor kozen zich bij Hitlers SS aan te sluiten? Primo Levi, schrijver en Auschwitz-overlevende zegt in zijn boek De Verdronkenen en de Geredden over SS-kampbewakers: “Het waren mensen net als wij, gemiddelde menselijke exemplaren, gemiddeld intelligent, gemiddeld kwaadaardig; uitzonderingen daargelaten, waren het geen monsters.” Toch begingen velen van hen wandaden. 

Deze voorbeelden leren ons dat het kwaad niet iets abstracts of onvoorstelbaars buiten de mens is. Ze laten zien dat algemeen menselijk eigenschappen onder extreme omstandigheden kunnen worden uitvergroot en tot excessen kunnen leiden.

Hiermee in overeenstemming worden de misdadigers in Het Meisje en de Wolf niet in eerste instantie gedreven door een van boven opgelegde ideologie. Hun gedrag komt voort uit opportunisme en persoonlijke behoeften, zelfs als deze haaks staan op de heersende ideologie. Zo dwingt de wolf – evenals de historische figuur, SS-kampcommandant Schulze, uit Simon Wiesenthals boek Max en Helen – een Joodse gevangene, het meisje, tot een seksuele relatie. Onder het nazi-regime hield dit in dat Schulze zich schuldig maakte aan ‘rassenschande’ waarop zware straffen stonden. Zijn persoonlijke behoeften waren dus belangrijker dan de nazi-ideologie. Hij nam gewoon de gelegenheid te baat. 

Dat is echter niet typerend voor nazi-Duitsland alleen. Zoals uit rapporten van Human Right Watch over de Rwandese burgeroorlog uit 1994 blijkt, hielden ook leden van de Hutu militia voor hun eigen gerief in het geheim Tutsi-vrouwen gevangen  in – wat zij noemden – “een huwelijk”, hetgeen in strijd was met de regels van de militia.

Oorlogsbaby's

 

 

Evenals in Max en Helen wordt in Het Meisje en de wolf uit een verkrachting een kind geboren. Helen, de protoganist in Wiesenthals verhaal, hield van haar kind. Volgens Human Right Watch kunnen vele verkrachte Rwandese moeders hun oorlogskind echter nauwelijks accepteren. Hier wordt een nieuwe oorlog geboren: die tussen moeder en kind.         

Vrouwelijke misdadigers

In verhalen over de oorlog staan de misdaden van mannen meestal voorop. Oorlogsmisdaden worden echter ook door vrouwen begaan. Zo trokken de wreedheden van een vrouwelijke Amerikaanse soldaat in de Irakese Abu Ghraib gevangenis in 2004 wereldwijd de aandacht. In de schilderijencyclus wordt dan ook een (fictieve) vrouwelijke dader ten tonele gevoerd: de blonde vrouw. Evenmin als de Wolf wordt zij gedreven door ideologische motieven. Ze is jaloers op het meisje en de wolf. Om die reden martelt ze het meisje.

Niet zwart, niet wit

Ik heb geen zwart-wit verhaal willen creëren. Naar het voorbeeld van Goya heb ik het lot van zowel slachtoffers als daders verbeeld. En van Primo Levi leerde ik dat zelfs de meest wrede beulen in de concentratiekampen nog momenten van medelijden met hun slachtoffers kenden. In overeenstemming hiermee krijgt de blonde vrouw ten slotte spijt van haar wandaden.

Bevrijding

De cyclus eindigt met een symbolische bevrijding van het meisje. 

Nooit meer

Een bediende zou Goya ooit gevraagd hebben: “Waarom schildert u de barbaarsheden van de mensen?” Zijn antwoord was: “Om de mensen voor altijd te vragen geen barbaren meer te zijn.” In onze tijd is zo'n opmerking helaas nog steeds legitiem.

  © Saar Roelofs, 2006

 

BRONNEN

Bauman, Zygmunt. De moderne tijd en de Holocaust. Boom (1998).

 

Browning, Christopher R.  Doodgewone mannen: een vergeten hoofdstuk uit de Jodenvervolging. De Arbeiderpers (1993). 

 

De grafiek van Goya. Catalogus, samengesteld door Dieuwke de Hoop Scheffer (voorwoord door Karel Gerard Boon). Rijksmuseum Amsterdam (1970).

 

Human Rights Watch. Shattered Lives - Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath (1996). 

 

Levi, Primo. De verdronkenen en de geredden. Meulenhoff (1991).

 

Wiesenthal, Simon. Max en Helen. Elsevier (1993).

 

Zie ook 
ALS EEN BIJL IN HARDGEVROREN IJS
Inleiding door Hans Paalman

 

Saar Roelofs
HOME

 

CV 
Saar Roelofs

 

SCHILDERIJEN
Inner world
Het meisje en de wolf
Portretten
Musici
Landschappen

BoEKEN 
Nog altijd - Levensverhaal van Auschwitz-overlevende
Keerpunt - Over persoonlijke crises en kansen
Wie is er nu gek? - Over kronkels in de therapeutische relatie
Tien componistenportretten in woord en beeld
Niet storen - Kritische beschouwing over de Riagg in woord en beeld


saar.roelofs@xs4all.nl

 

© 
Partner
Productions