biografieën VAN TWEE
AUSCHWITZ-OVERLEVENDEN

INHOUD

Samenvatting van Nog altijd
Inleiding 
Jeugd
Verzet
Auschwitz
Kamp Liebau
Bevrijding
Omzwervingen
Naoorlogs bestaan

Bijlage
Selectie publicaties
van en over Ronnie Goldstein-van Cleef

Inleiding

Van mei tot oktober 2004 breng ik vele middagen door met Ronnie Goldstein-van Cleef (1921-2008). De gesprekken nemen al snel een intensieve vorm aan. Geleidelijk doemt een beeld op van een leven dat wordt gedomineerd door zowel jeugd- als oorlogstrauma's. Ronnie's vergeefse verlangen naar de liefde van haar moeder loopt als een rode draad door de gesprekken. 
Hieronder een samenvatting van Nog Altijd met een selectie van (cursief genoteerde) citaten uit het boek.

Jeugd

Ronnie wordt geboren in Amersfoort en groeit op in een welvarend liberaal joods gezin. Ze vertelt hoe ze zich door haar ouders verrwaarloosd voelt. Een jonger broertje en zusje op wie ze dol is en die beide gehandicapt zijn, sterven kort na elkaar op jonge leeftijd. Ronnie raakt geblokkeerd.

Daarna probeerden mijn ouders nog iets van het leven te maken. Maar met elkaar. Niet samen met mij. (...) Niemand vroeg zich af: Wat is er met dat kind aan de hand? Ik creëerde een fantasiekameraad. Een oudere broer - ik meende dat ik hem Hans noemde - tegen wie ik alles kon zeggen (...) In die periode dacht ik vaak: ik wil niet meer leven. (p.20 -21)

Verzet

Als de oorlog uitbreekt, is Ronnie negentien jaar. Zij sluit zich aan bij een verzetsgroep in Den Haag waarnaar haar ouders inmiddels zijn verhuisd. De groep houdt zich voornamelijk bezig met het verzorgen van onderduikadressen en het vervalsen van peroonsbewijzen. Na drieënhalf jaar in het verzet wordt Ronnie verraden. In 1944 wordt zij via Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd. 

1941. Ronnie van Cleef en medeverzetsstrijder & vriend Kurt Heinz Reiner. Reiner wordt in 1943 verraden en overlijdt in 1944 in Auschwitz.

Auschwitz

Arbeit. Ronnie komt met haar landgenoten in de Hollandse barak. Het worden haar "kampmoeders en -vriendinnen". Nog voor zonsopgang moeten ze op appel staan. Daarna krijgen ze iets dat voor ontbijt doorgaat, een bruin vocht, en moeten ze werken. Het werk bestaat uit stenen sjouwen. Opstapelen, sjouwen, onder de poort Arbeit macht frei door, een eind verderop neerleggen, weer opstapelen en terugbrengen.

De ziekenbarak. Na twee weken krijgt Ronnie roodvonk en gaat ze naar de ziekenbarak. Ze is ernstig ziek.

In de ziekenbarak heb ik voor mijn leven gevochten. De eerste dagen was ik half bewusteloos. Maar ik heb steeds geknokt om bij te komen. (…) Er lagen in de ziekenbarak veel vrouwen met tyfus. Ze stierven als vliegen. Je wende eraan. De doden werden naar buiten gedragen en bij de ingang van de barak gegooid. Daar lag op een gegeven moment een hoge stapel lijken. Naakte lichamen. Die stapel bleef dagenlang liggen. Totdat ze met een wagen werden opgehaald. Als de deur openging, zag ik die stapel lijken. Dan dacht ik: DAT ZAL MIJ NIET GEBEUREN! Dan vocht ik weer. (p.79)

De schurftbarak. Ronnie herstelt geleidelijk. Om een selectie voor de gaskamer door kamparts Josef Mengele, de beruchte "engel des doods'', te ontlopen wordt ze door een vriendelijke Hongaarse arts, Julika, heimelijk van de ziekenbarak naar het Krätzeblock (de schurftbarak) gebracht waar Mengele kort tevoren al was geweest. Ook de Hollandse Frieda Menco* belandt in de schurftbarak. De vrouwen uit de Hollandse barak smokkelen eten naar binnen.
Frieda verkeert voortdurend in een schemertoestand. Omdat er niet voldoende plaats is, liggen Frieda en Ronnie samen in een smalle krib met hun hoofden naast elkaars voeten.

Frieda had geen benul meer van eten. Ik maakte het eten voor haar fijn, duwde het in haar mond en zei: ‘Kauwen!’ Dat deed ze. Dan zei ik: ‘Slikken!’ Dat deed ze ook. En zo heb ik haar gevoed. (...)
In de krib naast ons lag een jonge Hongaarse vrouw op een verschrikkelijke manier te sterven. Daar kwam geen eind aan. Haar lichaam was helemaal verwrongen. Ik moest steeds kijken. Dwangmatig bijna… (…)
Er waren in de barak ratten. Ze liepen gewoon over ons heen. Je wende eraan. Af en toe voelde Frieda iets en vroeg: ‘Wat was dat?’ ‘O’, zei ik dan, ‘gewoon een rat.’ (p. 83)

* Ad van Liempt schreef een biografie over Frieda Menco-Bromet (1925-2019): Frieda - verslag van een gelijmd leven. Herinneringskamp Westerbork, 2007

Solidariteit. Als er in de schurftbarak weer een selectie ophanden is, stuurt Julika Ronnie terug naar de Hollandse barak. Frieda blijft achter. Julika zorgt voor haar.

Zodra ik uit het Krätzeblock kwam, werd ik tegen een muur gezet. Een vrouw trok aan een touwtje en er kwam bij wijze van douche een stortvloed ijskoud water over me heen. Ik dacht: dit overleef ik niet! Want ik was nog steeds zwak. Toen riep ze: ‘Hardlopen, hollen. Schnell, schnell!’ Ik was naakt en begon te hollen om warm en droog te worden, richting Hollandse vrouwen. (...) Bloeme* (...) kwam mij tegemoet. Ze had een colbertje aan, deed dat uit en gaf het aan mij. Daar was ik zó blij mee! In de barak zei Bloeme: ‘Jongens, we moeten organiseren, Ronnie heeft geen kleren. Allemaal iets inleveren.’ Daarmee konden ze van de Polen kleren kopen. Toen kreeg ik een broek en een hemd en iets van een rok. De solidariteit was enorm! (p.84-85)

* Bloeme Evers-Emden (1926-2016) schreef een autobiografie getiteld Als een pluisje in de wind. Uitgeverij Van Praag, 2012

Aan een selectie ontsnapt. Maar Julika had zich vergist want er vond in de Hollandse barak al snel weer een selectie plaats. Ronnie is in paniek: door de wekenlange koorts is ze verzwakt en vermagerd, en ze heeft grote wonden op haar schouders. De gevangenen staan naakt in een lange rij voor Mengele. In het midden van de barak loopt een muurtje van zo'n zestig centimeter hoog en breed. Voor de selectie moeten ze zich in de lengte van de barak langs één kant van het muurtje in een rij opstellen. Aufseherinnen lopen met zwepen over het muurtje heen en weer. Aan het einde van het muurtje staat Mengele. De vrouwen die hem met goed gevolg zijn gepasseerd, lopen weer terug langs de andere kant van het muurtje. Sommige vrouwen proberen vanuit de rij over het muurtje te klimmen. De Aufseherinnen slaan hen er steeds weer met hun zwepen vanaf. Ronnie kan niet uitleggen hoe, maar ze slaagt erin om ongezien aan andere kant van het muurtje te komen en aldus aan een selectie voor de gaskamer te ontsnappen.

Kamp Liebau

Na twee maanden wordt Ronine samen met 50 andere Nederlandse vrouwen naar het werkkamp Liebau getransporteerd. Het kamp bevindt zich nabij concentratiekamp Gross Rosen in het zuidwesten van Polen aan de grens met Tsjechië. Daar verblijft zij een half jaar.

Gras eten. Een hemel in vergelijking met Auschwitz. Hoewel we er ook dagen en nachten op appel stonden, gestraft werden en maar heel matig te eten kregen. Op het laatst zelfs niets meer. Toen hebben we gras gegeten. En op stukjes hout gesabbeld om maar wat in onze mond te hebben. (p.89)

Nederlandse kranten. Voordat we in Libau arriveerden, waren de Stuben ontsmet. Daartoe hadden ze de kieren in de wanden dichtgeplakt met krantenpapier. Het bleken Nederlandse kranten uit september 1944 te zijn, net uit de periode dat wij uit Westerbork op transport waren gezet. Die kranten waren dus twee maanden oud. Er stond in dat de Amerikanen bij Arnhem als parachutisten waren geland en dat het zuiden van Nederland was bevrijd. Er stonden ook militaire kaartjes in waarop je kon zien hoever de Amerikanen waren opgetrokken en waar ze zich precies bevonden. Enerzijds vonden we het vreselijk dat we de invasie van de Amerikanen niet hadden kunnen meemaken. Anderzijds dachten we: het gaat goed. Holland wordt bevrijd. Misschien hoeven we hier niet zo lang te blijven en kunnen we snel naar huis. Dat gaf ons een beetje moed. Als een van ons in de put zat, zeiden we: ‘Kom, we gaan even kijken waar de Amerikanen zitten.’ De Duitsers hadden daar helemaal geen idee van! Dat we die kranten tussen de kieren vonden, was domweg toeval. (p.90)

Het 'luizencommando'. Ondanks de ontsmetting hadden we veel last van luizen. Van wandluizen en lichaamsluizen. We krabden ons een ongeluk, maar konden ons niet schoonhouden want het water was bevroren. Daar moest iets aan worden gedaan. De leidster van de barak, de Stube-Älteste, nam het initiatief om een luizencommando te vormen. Ik zat ook in het commando. Bij een controle moesten alle vrouwen in een rij staan, een voor een hun kleren uittrekken en aan ons laten zien. De luizen zaten meestal in de naden van de kleren. Als we ze zagen, zeiden we: ‘Kijk eens, dit zit helemaal vol. Zorg dat het schoon wordt!’ Dan moesten ze de luizen dooddrukken. De wandluizen zaten vooral tussen de kieren van de bedden. In de Stube stond een potkacheltje dat we soms stiekem stookten en waarin we een stukje gevonden ijzerdraad konden verhitten. Daarmee schroeiden we de luizen. Dat stonk verschrikkelijk! Heel smerig allemaal… Maar je wende eraan. Toch laat het iets bij je achter. Nog steeds als ik een zwart stippeltje zie, denk ik dat het een luis is… (p.90-91)

Sabotage. Ronnie en haar lotgenoten moeten in een fabriek sneeuwkettingen maken.

Dikwijls saboteerden we de boel. Dan drukten we de haken niet helemaal dicht en de meisjes aan de lasmachines soldeerden ze niet. Als de kettingen dan om de wielen van die grote legerwagens werden gespannen, vlogen ze onder het rijden alle kanten uit. (p.91-92)

Als er geen aanvoer van materialen meer is, moeten de gevangenen helpen bij het aanleggen van een vliegveld door een ongelijk terrein te egaliseren. Daarna worden ze ingezet in een steengroeve waar ze met drillboren gaten in de wanden moeten maken waarin de Duitsers dynamiet  stoppen om de zaak te laten springen. Zo kregen de Duitsers stenen voor hun vliegveld.

Inwendig onderzoek. In Auschrwitz werden er meisjes door kapo's zwanger gemaakt. In Liebau worden Ronnie en haar medegevangenen regelmatig inwendig onderzocht om te controleren of ze zwanger zijn.

Voor het onderzoek moest je aantreden met je onderbroek in je hand. Vervolgens werd je op een keukentafel gelegd en moest je je knieën optrekken. Een Hongaarse deed het onderzoek. Ze beweerde dat ze arts was maar daar hebben we altijd aan getwijfeld. Ze onderzocht ons zonder handschoenen. Zonder water. Van de een naar de ander. Bij een van die onderzoeken heb ik een infectie opgelopen. Ik kreeg een vreselijke bloeding die wekenlang heeft geduurd. Ik was heel ziek. (p.97)

Cabaret. Samen met Beppie Schelvis die in Nederland in het cabaret had gewerkt, maakt Ronnie musicals.

We voerden de musicals op terwijl een van ons op de uitkijk stond om te zien of er geen wachtposten langskwamen. Het publiek zat op de bovenbedden. Ik stond dan met een paar meisjes beneden te zingen. Ik gebruikte bekende opera- en operettenmelodieën. Ik heb die teksten nog steeds. Ik zal wat voorzingen.

Hoor daar gaat het fluitje weer.
O, wat gaat de wind tekeer.
Nu moeten we opstaan
en naar de fabriek gaan.

Eerst moeten ze tellen gaan.
Moeten we nog langer staan?
Ik heb koude voeten.
En ik heb geen broek.
Hoe vind je die rot-Hongaar?
Wat doet ze weer naar.
Wat kijken ze raar.
Wat is die ketting zwaar,
ik kan hem haast niet tillen.
Mijn handen zijn koud.
Het is hier om te rillen.

Ik heb zo' pijn in mijn maag.
Dat zal wel van de honger zijn.
We worden minnaars van de slanke lijn.
(p.101-102)

De laatste nacht. Begin mei hoorden we in de verte het kanongebulder van de Russen. Toen verdween de ene na de andere Aufseherin. Wij begrepen niet goed wat de Duitsers met ons van plan waren. De directeur van de sneeuwkettingenfabriek wel. Hij wist dat de SS de opdracht had gekregen alle kampen te liquideren. We hebben toen een dag en een nacht appèl gestaan, terwijl de Belgische Kommandoführerin met haar handgranaten in de aanslag voor ons op en neer liep. We wisten niet of ze van plan was die écht naar ons te gooien… Het was niet om uit te houden!
Om ons te beschermen liet de directeur van de sneeuwkettingenfabriek zijn illegale verzetsgroep van Hollandse jongens het kamp omsingelen. We zagen hen wel, maar we begrepen het niet. Tegen de kampleiding zei de directeur: ‘Denk erom, als er iets met die vrouwen gebeurt, schieten de jongens jullie dood!’ Want die jongens waren goed bewapend. Zo redde hij ons leven voor de tweede keer. (p.103)

Bevrijding

Tegen de ochtend waren we helemaal uitgerafeld en mochten we de barakken weer in. We zaten desolaat door het raampje naar buiten te kijken, toen iemand riep: ‘Hé, het hek gaat open. De jongens van de fabriek komen binnen!’ We vlogen naar buiten en riepen: ‘Wees toch voorzichtig. Jullie mogen hier helemaal niet komen.’ ‘Jawel’, riepen ze, ‘jullie zijn vrij!’

Een van de Hollandse jongens had een radio voor ons meegenomen. We durfden die niet aan te pakken. Na die helse nacht waren we nog zó verschrikkelijk bang! Maar ze zeiden: ‘Er kan niks meer gebeuren. De Russen zijn al in Libau en komen straks hier.’ Nou, we dachten dat we het in Keulen hoorden donderen. We konden het gewoon niet geloven! In de barak zetten de jongens de radio aan. Het eerste bericht dat we hoorden, kwam uit Theresienstadt. Een arts vroeg om geneesmiddelen en verband vanwege de tyfusepidemie daar.

De Lagerführerin en de Belgische Kommandoführerin waren plotseling verdwenen. Later hoorden we dat ze zich als Häftlinge hadden voorgedaan en nummers op hun armen hadden getatoeëerd. Zo probeerden ze hun straf te ontlopen. Als gijzelaars hadden ze de Hongaarse Rosika uit de keuken en Edith, een Belgische gevangene, meegenomen. We waren verbolgen over hun vlucht want we hadden hen graag te grazen willen nemen. Maar in Praag zijn ze gelukkig gepakt. Toen we die twee niet konden vinden, dachten we: dan grijpen we Frau Adolf met haar eremedaille en gaan die ophangen. Dat waren we écht van plan. Maar ze was ons ook te vlug af. Misschien maar goed ook…
(p.103-104)

De Russen. Op 8 mei 1945 wordt kamp Liebau door de Russen bevrijd. Uit angst voor verkrachtingen door de Russen blijven de vrouwen nog tien dagen binnen de hekken van het kamp. Uitgehongerd gaan ze daarna op zoek naar eten.

Bij het station in Liebau was een grote opslagplaats met allerlei goederen die de Duitsers uit bezette gebieden hadden geroofd: levensmiddelen, meubelen, linnengoed. Je kon het zo gek niet bedenken. Wij vlogen erop af. Pakten een lege kinderwagen en laadden die vol met eten. (...) Ik zocht [ook] dingen uit voor mijn moeder. Ik heb voor haar een mooi wit tasje gevonden en een paar gehaakte handschoenen, wit met groen. En ik vond een SS-broek die ik aantrok. (p..108)

Gedicht van Ronnie Goldstein-van Cleef uit Nog altijd    over het verlangen naar haar moeder:    Heimkehr    Des avonds als de zon in het westen zinkt    en dan de fluit voor het appel weerklinkt,    dan gaat het dwaze hart in wijde vlucht    naar huis, naar 't westen, Moeder, en ik zucht...

"Kampzusjes en -moeders". Ronnie heeft de verschrikkingen overleefd mede dankzij de sterke onderlinge band tussen de Nederlandse vrouwen in de barakken van Auschwitz en Liebau - de band met haar leeftijdgenoten die ze haar "kampzusjes" noemt en met de oudere vrouwen, "mijn kampmoeders".

Omzwervingen

Op 18 mei vertrok een aantal vrouwen uit Liebau en stapte in een lege trein die hen tenslotte naar Praag bracht.

Talloze mensen uit kampen van allerlei nationaliteiten zwierven in Praag rond. De consulaten van de meeste landen boden hulp vanuit het besef dat mensen uit de kampen psychisch en lichamelijk waren vernield. Dat ze geld en identiteitspapieren nodig hadden. Maar van de Hollanders was er niemand en niks! Die waren niet geïnteresseerd. Die lieten ons barsten. Daarover ben ik nog altijd verbijsterd. Het Zweedse consulaat vond het een grof schandaal en nam ons onder de hoede. (p.109)

De vrouwen zaten wekenlang in Praag vast. Als er op een gegeven moment een transport naar België gaat, zorgt het Zweedse consulaat dat ze meekunnen. Ze verblijven een week in een kazerne in Bamberg, waar ook veel foute Nederlanders waren ondergebracht. Op verzoek van een Amerikaan typt Ronnie, die een diploma steno en typen heeft, er verslagen van verhoren uit.
Na een week vertrekt ze via Vlodrop in Limburg en Den Bosch naar haar woonplaats Den Haag.

Naoorlogs bestaan

Koude ontvangst. Vervolgens komt haar naoorlogse bestaan aan de orde: de koude ontvangst in Nederland en de pijn om het onbegrip van haar (tijdens de oorlog ondergedoken) moeder.

Ik was vervuild en sterk vermagerd. Ik had lang op stro in een goederenwagon gelegen en droeg een SS-broek met een of ander gek, blauw geruit bloesje. Zo ging ik naar mijn moeder. Zielsgelukkig! Maar het enige dat ze kon uitbrengen, was: "Goh, kind, wat zie jij eruit!" Ik was totaal verbijsterd. Helemaal kapot. Ik heb haar een kus gegeven. Dat wel... Ik had mij er zóveel van voorgesteld... Ik bevroor helemaal... (p.114)

Huilen van pijn en angst. Tijdens de traumatische ervaringen in de concentratiekampen draaiden Ronnie en haar lotgenoten volledig op hun overlevingsdrang. Hun emoties werden tijdelijk 'geparkeerd 'omdat ze op dat moment levensgevaarlijk waren en hun overleving in de weg stonden. Eenmaal teruggekeerd, is het veilig emoties te voelen en te uiten. Een paar voorbeelden:

Als ik in die tijd op straat iemand in uniform zag, drukte ik mij tegen de muur en begon ik te schreeuwen. (p.121)

Ik hield nauw contact met mijn kampzusjes. We trokken veel met elkaar op en logeerden ook bij elkaar. Maar we spraken niet over de pijnlijke herinneringen en over onze angst en ontzetting. Dat gingen we uit de weg. Wel over de gekke dingen. ‘Weet je nog dit of dat?’ In Liebau, bijvoorbeeld, was de latrine op grote afstand van de Stube. Het was koud en alles was bevroren. We hadden dus nooit zin om zo ver te lopen. Als het donker was, gingen we achter de Stube in de sneeuw zitten. Daar deden we onze behoefte. Nou, dat werd hard en bevroor. En overdag, als de Aufseherinnen niet opletten, gingen we daarmee hockeyen. Zulk soort herinneringen haalden we op. En dan gierden we van het lachen. Gieren met lange uithalen. Dan stroomden de tranen uit onze ogen. Maar eigenlijk was dat huilen. Huilen van pijn en angst. (p.116)

Arbeidsongeschikt. De infectie die Ronnie in Liebau had opgelopen, stak steeds de kop op. In het ziekenhuis bleek dat ze een groot abces in haar buik had en werd geopereerd. Door die infectie kan Ronnie geen kinderen meer krijgen. Ze had een opleiding tot journalist gevolgd, maar wordt volledig arbeidsongeschikt verklaard.

Psychotherapie. Verder vertelt ze hoe ze worstelt met het verlies van haar vader, familie en vrienden, en haar overlevingsschuld. Ook spreekt ze over haar psychotherapieën.

Bij de psychiater lag ik op de bank en keek ik omhoog naar een gebeeldhouwd plafond. Die vage vormen boven mij veranderden in beelden van kamptoestanden. Dan begon ik in paniek te gillen en vertelde ik vervolgens wat ik zag. Ik hoorde ook steeds de appèlfluit gaan. Terwijl er helemaal geen fluit was... (p.121)

Tekeningen en gedichten. Omstreeks 1955 geeft Ronnie vorm aan haar ervaringen in Auschwitz in vijftig penseeltekeningen die zij voorziet van korte onderschriften. Ze had nog nooit eerder getekend. Dit was een eenmalige, heftige uitbarsting van haar gevoelens van angst, wanhoop en dreiging, en van haar herinneringen aan het kampleven. Ze maakt veel tekeningen met kinderen. Kinderen die bij aankomst in Auschwitz uit de armen van de moeders werden gerukt en vermoord.

Misschien probeerde ik in die tekeningen ook de dood van mijn broertje en zusje te verwerken. (p.136)

Het dichten was echter haar belangrijkste uitlaatklep. Ze publiceerde drie dichtbundels: Buitendraads/Grijs van rook (1979), De zilveren vrouw (1984) en Een hoed vol liefde (1990).

Telkens als ik een gedicht had geschreven, was ik weer iets kwijt van wat me dwarszat. Dat was echt mijn redding. (p.137)

Een toegewijde echtgenoot. Haar eerste mislukte huwelijk maakt haar moedeloos. Na achttien jaar gaat ze ten slotte scheiden. Met haar tweede man Fritz Goldstein is ze dertig jaar gelukkig. Terwijl haar hulpverlener Ronnie de verantwoordelijkheid voor haar eigen leven uit handen neemt en de weg naar herstel blokkeert, helpt Goldstein haar intuïtief op professionele wijze.

Als hij merkte dat ik stil werd  of verkrampte, vroeg hij: ‘Wat is er? Zit je iets dwars?’ We reden eens in de auto over een snelweg met oranje neonlampen. Plotseling raakte ik in paniek. Maar ik kon niets uitbrengen. Fritz zette de auto aan de kant en vroeg: ‘Waar ben je van geschrokken?’ Ik zei: ‘Die neonlampen… Dat vreemde licht… Dat hebben wij voor het eerst in Auschwitz gezien. Dat was zó angstig!’ Fritz zei toen: ‘Dit is gewoon straatverlichting, daar hoef je niet bang voor te zijn, dat heeft niets met het kamp te maken.’ En dan praatte hij op me in tot mijn angst was gezakt. Fritz en ik zijn ook eens bewust een fabrieksterrein met goederenwagons opgegaan. Toen zei hij: ‘Kijk, die wagons zijn leeg. Daar gaat alleen maar materiaal in voor de fabriek. Daar hoef jij nooit meer in. Dat is voorbij. Raak ze maar eens aan. Er gebeurt niks. (p.144 en 146)

Stapje voor stapje heeft Fritz mij geholpen helemaal terug te komen in de realiteit. Op den duur kon ik mijn angsten steeds beter aan. Want toen kon ik het beredeneren. Als ik me niet lekker voelde, vroeg ik me af: hoe komt dat? En dan keek ik goed om mij heen of er iets was dat associaties met het kamp opriep. Een bepaald beeld of geluid. Een geur of iemand die iets zei. Dan probeerde ik dat te analyseren. Als ik begreep wat er was, zei ik tegen mezelf: dit is niet bedreigend. Dit is niet tegen mij gericht. Dit heeft niets met mij te maken. Dan zakte de angst. Zo kreeg ik mijn angsten geleidelijk steeds beter onder controle. (p.146)

Ik draag de beelden nog altijd bij mij, maar ik kan ze hanteren. (p.155)

INHOUD

- Introductie bij Cement

- Opvoeding

- Geuzenverzet, Oranjehotel, Untermasßfeld,
Mauthausen, Auschwitz, Dachau

- Naoorlogs leven

Bijlage

Selectie publicaties van en over Bill Minco

Beherzigung   Feiger gedanken, bänglisches Schwanken weibliches Zagen, ängstliches Klagen wendet kein Elend, macht dich nicht frei.   Allen Gewalten zum Trutz sich erhalten nimmer zu beugen, kräftig sich zeigen rufet die Arme der Götter nabei.

Doorleving Laffe gedachten, bangelijk wankelen, week versagen, angstig klagen, wendt nood niet af, maakt je niet vrij. Elk geweld onwrikbaar doorstaan, nimmer te buigen, zich krachtig betuigen, roept de armen der goden nabij.

Johann Wolfgang von Goethe

(vertaling Saar Roelofs)

INTRODUCTIE BIJ CEMENT

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog sluit de zeventienjarige Bill Minco zich aan bij het Geuzenverzet dat in mei 1940 was opgericht door Schiedamse onderwijzer Bernard IJzerdraat. Samen met een klasgenoot maakt hij een spionagekaart van zijn woonplaats Rotterdam met alle militaire gegevens die hij maar te pakken kan krijgen waaronder de plaats van afweergeschut, zoeklichten, militaire voertuigen en schepen met oorlogsmaterieel. Nog geen jaar later wordt de verzetsgroep door verraad opgerold.

Bill wordt gerarressteerd en samen met een aantal andere verzetsstrijders ter dood veroordeeld. Op 13 maart vallen vijftien Geuzen voor het vuurpeloton op de Waalsdorpervlakte. Wegens zijn jeugdige leeftijd ontsnapt Bill aan deze executie. Op 13 maart wordt zijn doodstraf omgezet in levenslang tuchthuis.

Hij wordt overgebracht naar het tuchthuis in Untermaßfeld, waar hij zeventien maanden in Einzelhaft - eenzame opsluiting - zit. Wanneer de tuchthuizen - zoals de nazi’s dat satanisch noemen - judenrein worden gemaakt, wordt Bill, die joods is, naar het concentratiekamp Mauthausen gedeporteerd en als dwangarbeider ingezet in de steengroeve. Na anderhalf jaar ontberingen en doodsangst wordt hij, aan het einde van Latijn, op transport gesteld naar het concentratiekamp Auschwitz. Na de hel van Auschwitz en ook de dodenmars naar Dachau te hebben overleefd, wordt hij op 30 april 1945 door de Amerikanen bevrijd.

Op advies van zijn jeugdvriend en latere hoogleraar psychiatrie Sijds Nijdam schrijft Bill zijn ervaringen vrijwel onmiddellijk na de oorlog op. In 1997 publiceert hij dit manuscript onder de titel Koude Voeten - Begenadigd tot levenslang, aangevuld met beschouwingen van recentere datum.

In het hierna weergegeven interview zijn een aantal (cursief genoteerde) passages uit Koude voeten opgenomen.

Bill is nu tweeëntachtig en woont met zijn vrouw Astrid in een kleine stad in het midden van het land. Tijdens het interview vertelt Bill over de oorlogservaringen die hem het diepst hebben geraakt. Over hoe deze hem hebben gevormd. En hoe hieruit de drang ontstond om “samen te binden”. Hij spreekt op rustige toon. Soms relativerend, met humor.

Bill Minco aan het begin van de oorlog (l) en als voorzitter van de Stichting Geuzenverzet (r).

“Ik ben driemaal geboren: op 18 mei 1922 toen ik ter wereld kwam, op 13 maart 1941 toen mijn doodstraf werd omgezet in levenslang en op 30 april 1945 toen ik uit de vernietigingskampen werd bevrijd.”

Opvoeding

“Mijn opvoeding thuis was, denk ik, beperkt. Mijn vader was vertegenwoordiger en de hele week op reis. Moest hard werken om op een bepaald niveau te kunnen leven. Eten, drinken, vakantie, een eigen kamer. Dat was allemaal perfect in orde. Met liefde. Maar zonder enige inhoud. Die inhoud vond ik bij mijn vrienden Sijds Nijdam en Benno Wissing. We hadden heel diepzinnige gesprekken. Ik keek tegen hen op. Want zij zaten allebei op het gymnasium en hadden door hun klassieke opleiding meer achtergrond. Zelf was ik een enorm succes op de HBS: ik heb bijna alle klassen gedoubleerd. Ik had namelijk helemaal geen belangstelling voor leren. Alleen maar voor exacte vakken. De oorlog heeft mij gevormd. In negatieve en in positieve zin. Ik kan niet bedenken wat ik zonder die ervaringen was geworden.”

Geuzenverzet - Oranjehotel -Untermaßfeld - Mauthausen - Auschwitz - Dachau

“Mijn oorlogservaringen bestaan uit drie delen: de terdoodveroordeling, zeventien maanden Einzelhaft en bijna drie jaar concentratiekamp. In die vierenhalf jaar heb ik een heel leven geleefd. Een leven waar andere mensen nooit aan toekomen. In die tijd heb ik ongelooflijk veel meegemaakt. Mensen naakt gezien, letterlijk en figuurlijk. Gezien waartoe de mens in staat is. Tot welke dieptepunten. En tot welke hoogtepunten. Dat zijn allemaal bouwstenen die mijn leven hebben verrijkt. Want ook negatieve ervaringen kunnen - mits verwerkt - bijdragen aan het wezen van de mens. De mens vormen.”

“Hoe zit de mens in elkaar? Waartoe is de mens in staat? Die vraag ben ik ook na de oorlog interessant blijven vinden.”

“In de Einzelhaft heb ik - achteraf gezien - mezelf leren kennen. Dat kwam door de grote leegte waarin alles tijdloos werd. Ik wist niet meer wat een uur of een dag was. Ik zag alleen dat het licht of donker werd. De tijd glipte tussen mijn vingers door. Ik heb daar ervaringen gehad die ikzelf bijna niet voor mogelijk houd, zoals het uit jezelf treden. Als ik het in 1945 niet meteen had opgeschreven, had ik het nu niet meer geloofd.

En dan opeens, liggend op je harde bed, starend in de volledige leegte; je gedachten en je gevoel staan op nul, opeens stijg je boven jezelf uit en zie je van buiten de cel, van de andere kant van de tralies, je eigen lichaam in die cel liggen. Je denkt er niets bij, je ervaart het, je ondergaat het, het is een onwezenlijk maar vredig gevoel. Een gevoel van gewichtloosheid en toch weer nauw verbonden met je lichaam in de cel. Je bent heel even ontsnapt; weg tussen die muren, weg uit die beklemming, even bevrijd, heel even maar...

Maar je ontkomt niet; je steeds weer in je eigen cirkel terecht! (…) En dan heb je weer een kracht nodig, groter dan die van je eigen ‘zwaartekracht’ om daar uit te komen: namelijk geestkracht! (…) Dan vind je op de puinhopen van jezelf nieuwe en ongekende waarden terug, die in je verdere leven, na je gevangenschap, van ongelooflijke betekenis blijken te zijn.

“Een zeer griezelige ervaring was de vereenzelviging met de vijand.”

Het moet voorjaar 1943 zijn geweest. Ik zat al meer dan een jaar ‘Einzelhaft’ uit. Eenzaam, totaal aan je lot overgelaten, zonder enig houvast, zonder hoop. De cel drukt bovenop je, perst elk menselijk gevoel uit je. Je wordt beïnvloed door het weekblaadje Der Leuchtturm over overwinningen van de nazi-oorlogsmachine op alle ‘fronten’. Je staat onder druk van de ‘Werkmeister’ en de bewaarders. Je hebt honger en je hebt het koud. En dan word je overmeesterd door het enige gevoel dat nog enig houvast lijkt te geven: ik ben één van hen; mijn vijand die me tot nu toe bedreigde, neemt bezit van me, overmeestert mijn gevoelens. En als ik op een keer op de administratie ontboden word, breng ik de Hitlergroet en zeg zacht:‘Heil Hitler’. Later begrijp je niet hoe het zover heeft kunnen komen.

“Die ervaringen hebben een enorme input op je karakter. Ik heb dan ook altijd veel over mezelf nagedacht."

“Een soort houvast is geweest dat ik van de bibliothecaris in de gevangenis vrij regelmatig Duitse literatuur kreeg. De eerste bibliothecaris gaf me alleen nazi-lectuur. Zijn opvolger vroeg wat ik graag wilde hebben. Toen heb ik vaak de Faust van Goethe gekregen. Hele stukken heb ik uit mijn hoofd geleerd. Ik was jong. Ik had geen geestelijke bagage. Ik denk dat de Faust mij gedeeltelijk heeft gevormd. Aan het denken gebracht. Ik vond het een prachtige taal. Schitterende formuleringen. En inhoudelijk... De ene keer kon ik mij meer vinden in der Herr, in God. De andere keer meer in Doctor Faustus, in de mens en zijn innerlijke strijd. En misschien nog wel het meest in Mefistofeles, de duivel. De Faust is een deel van mijn leven geworden. Ik gebruik nog regelmatig citaten uit de Faust. Te pas en te onpas.

Da steh ich nun, ich armer Tor!
Und bin so klug als wie zuvor.

Faust zegt: ik heb nu dit gestudeerd en dat gestudeerd. Veel wijsheid opgedaan. Een positie bereikt. Maar toch ben ik ongelukkig. Zit ik met mezelf in de knoop. En dan wordt hij door Mefistofeles in verleiding gebracht. Zoiets heb ik zelf ook zo beleefd. Maar der Herr zegt:

Ein guter Mensch, in seinem dunklen Drange,
Ist sich des rechten Weges wohl bewußt.

Dus de mens is en blijft - ondanks alle moeilijkheden en verleidingen - in staat te kiezen tussen goed en kwaad. Dat vind je in al mijn voordrachten terug. Hij is zich ècht wel bewust van de rechte weg. Dat geldt ook voor mij persoonlijk. Ik ben me er goed van bewust wat de rechte weg is. Nou ja, ik heb hem zelf natuurlijk niet altijd bewandeld. Want dat kan geen mens.”

“De Faust heeft later, na de oorlog, ook geholpen. Toen kon ik onmogelijk DE Duitsers haten. Want dan moet je Goethe óók haten. En enkele andere Duitsers. Componisten en nog wat schrijvers bijvoorbeeld.”

“In het tuchthuis heb ik niet alleen over mezelf nagedacht. Ik leerde ook de mensen kennen. Ik had namelijk alle tijd om de bewakers te bestuderen. In me op te nemen. Om te kijken hoe ze reageren. Dat leer je automatisch. Binnen een paar seconden moest je kunnen inschatten wat voor iemand je voor je had. Puur uit zelfbehoud. Om te weten hoever je gaan kunt. Want ze waren zeer verschillend, van wreed tot menselijk. Neem nou bijvoorbeeld die vlerk die mij vernederde toen ik tijdens het luchten eens een bloemetje plukte.”

Daar staat-ie al voor me met zijn brede, valse grijns. M’n handen gaan hulpeloos, op bevel, in de hoogte zoals voorschrift is. Hij begint ook nog met m’n rechterzak, waar het bloemetje inzit. Hij heeft het al in zijn handen, kijkt me vragend aan, uitdagend houdt hij het bloemetje voor m’n neus. Hij vertrapt het voor m’n voeten en ik krijg links en rechts een half dozijn oorvegen. Dat is mijn kerstgeschenk. Ik kan wel huilen van woede.

“Zo waren de meeste. Maar er waren ook bewakers die me goed behandelden. Ik zat op de afdeling levenslang met allemaal inbrekers en moordenaars. Boeven zoals ik... Daar kwam nog bij dat ik jood was. Dus ik moest mij steeds melden als jood: Jude Sebil Israel Minco - ik heet helemaal geen Israel - vebußt lebenslänglich und drei Jahren Zuchthaus wegen Feindesbegünstigung und Spionage. Iedere keer als de deur openging, moest ik dat verhaal weer houden. Heel vernederend! Maar er was een oudere bewaker die al halverwege het verhaal zei: stop maar. Dat was een menselijke trek."

“Ik herinner me ook nog goed die bewaker die mij met tranen in de ogen kwam vertellen dat ik naar Mauthausen moest. Terwijl ik op dat moment dacht: nu gaat de hemel open. En pas achteraf begreep waar die tranen vandaan kwamen..."

Het was een geweldige opluchting voor mij toen ik hoorde dat ik de volgende dag naar Mauthausen op transport zou gaan. Op dat ogenblik leek mij alles beter dan nog langer alleen te zijn. (...) ’s Avonds om zes uur werd ik bij de huisvader geroepen. Ik kreeg al mijn kleren terug en verder gaf hij mij alle brieven en een foto van mijn familie die in de loop van anderhalf jaar waren aangekomen en die ze mij niet hadden overhandigd. Hij wist dat ik naar Mauthausen ging en begreep natuurlijk ook wat dat voor mij moest betekenen. Ik vroeg hem of hij wist van het kamp en hij zei mij dat het een Arbeitslager was waar gewerkt moest worden. Hij keek mij daarbij zo vreemd aan, ik zou bijna zeggen weemoedig. (...) Hij zorgde ervoor dat ik die nacht licht kreeg om alle brieven te lezen en verder dat ik genoeg te eten had. Het was de eerste keer in al die tijd dat ik weer eens veel at. Toen hij mij ’s avonds weer in mijn cel sloot, kwam hij even binnen, sloot de deur achter zich, gaf mij een hand, keek mij lang aan en zei toen: ‘Lebe wohl und bleib gesund, Minco’. Ik geloof dat de tranen in zijn ogen stonden. Hij is één van die Duitsers aan wie ik verplicht ben om niet het hele volk over dezelfde kam te scheren.

“Ik beoordeel mensen nog steeds snel. Als ik iemand tegenkom die ik nog nooit eerder heb gezien en ik kijk in zijn ogen dan verbeeld ik mij dat ik weet hoe die in elkaar zit. Globaal. Het vervelende is dat het in negen van de tien gevallen uitkomt.”

“In het concentratiekamp Mauthausen heb ik gezien dat mensen onbeschrijflijk wreed kunnen zijn. En dan heb ik het primair over de SS.”

De SS wist zich in en buiten het Lager op verschillende manieren te amuseren. Een geliefkoosde sport was bijvoorbeeld om een gevangene op een lorrie te leggen, zware stenen bovenop hem te laden en hem dan van een hoge berg te laten rijden zodat hij meestal verbrijzeld beneden aankwam. Een andere tak van sport was om de gevangenen ‘valscherm te laten springen’, wat op een speciale nazi-manier zonder valscherm gebeurde. Ze dreven de gevangenen met een mitrailleur over de rand van een kloof van wel vijftig meter diepte, waarin zij naar beneden stortten. Wie het geluk had als een van de laatste te springen, werd door de lijken van de andere gevangenen als schokbreker opgevangen, met niet teveel pech hield hij zijn nek en benen heel.

“Ik heb me erover verbaasd dat diezelfde SS-ers ’s avonds naar huis gingen - ze woonden in huisjes in de omgeving van het kamp - en een kind in hun armen namen. Dan dacht ik: je hebt bloed aan je handen. Met die handen kun je toch geen kind vasthouden?! Hoe zit zo’n mens dan in elkaar? En als je leest dat gewone Duitse politiemannen werden ingezet om de joden in de getto’s in kuilen achter elkaar af te slachten... Dat ze dan foto’s maakten en die naar huis stuurden... Dan denk ik: waartoe is een mens allemaal in staat?"

"Vrouwen waren soms nog erger dan mannen. Want wreedheid staat in het algemeen verder van vrouwen af. Vrouwen moeten meer overwinnen om de grens van het onmenselijke te passeren. Ze moeten er meer moeite voor doen. En als ze die grens dan uiteindelijk zijn gepasseerd... Ja, dan zijn alle remmen los.”

“Behalve de houding van de SS-ers heeft in Mauthausen nog iets anders achteraf een diepe indruk op mij gemaakt: tot welke dieptepunten mensen gebracht kunnen worden om te overleven. Want het systeem, de beestachtigheid, neemt bezit van iedereen. Ook van de gevangenen. Zo was er een Hollandse jongen het liefje van een SS-er. Dik van eten was hij. Als ik hem vroeg om een stukje brood zei hij: nee, dan loop ik teveel risico. Na de oorlog heeft hij ook nog de gotspe gehad om over zijn ervaringen in Mauthausen een boek te schrijven...”

“Na Mauthausen volgde Auschwitz. De massavernietiging. De inzet van gevangenen zèlf als opzichters oftewel kapo’s. Vaak waren dat Poolse misdadigers. Maar ook joden. Om zelf overeind te blijven waren die kapo’s meestal enorm wreed. In Auschwitz had je ook het zogenaamde Himmelkommando. Dat is een cynische naam voor een groep van gevangenen die de mensen uit de gaskamer haalden en dan hun mond moesten openbreken om er de gouden vullingen uit te halen. Hoe kan iemand die zelf gevangen zit zóiets doen?! Ja, ik weet het antwoord wel: als het om je eigen leven gaat, ben je tot alles in staat. De enige mogelijkheid om te overleven, is vaak ten koste van een ander. Maar dan ben je gezonken tot het diepste dieptepunt in het menselijk bestaan. Of als je daar nog niet bent aangeland, kun je denken: laat ik maar partij kiezen voor de vijand, dan red ik mij. Dat gold overigens niet voor het Himmelkommando want zo’n groep werd na zoveel tijd afgemaakt zodat ze niets zouden kunnen navertellen. Dan werd er weer een nieuw stel ingezet."

“Maar dat is allemaal niet uniek voor Auschwitz of Mauthausen. Zo zit de mens in elkaar, vrees ik. Kijk maar naar wat er gebeurt in Irak met die vier Amerikanen die ze verminkt door de straten slepen. Of eigenlijk in het hele Midden-Oosten. Ik heb een beeld voor ogen - tja, ik ben bij de Israëli’s nou eenmaal meer betrokken dan bij de Palestijnen, hoewel ik het verschrikkelijk vind wat er overal en van beide zijden in dat gebied gebeurt - een beeld dat ze een Israëlische soldaat verminken en uit het raam gooien en erop inhakken terwijl hij nog leeft. Dat beeld... Hoe kunnen mensen zoiets doen?! Aan de ene kant blijft het mij verbazen. En aan de andere kant heb ik het zèlf allemaal gezien. Ik weet dat het kan. En hoe het werkt.”

“In de kampen heb ik ook hoogtepunten meegemaakt. Ik noem er een: Leen Sanders, een ongeletterde bokser uit Rotterdam. Ik denk dat hij niet eens zijn naam kon schrijven. Leen was iemand die ver boven zichzelf uitsteeg. Weliswaar omdat de omstandigheden gunstig waren. Hij kende namelijk een Pool uit de keuken tegen wie hij vroeger had gebokst. Maar zo’n man... We komen met een klein groepje uit Mauthausen in Auschwitz aan. Allemaal met dezelfde ervaringen. Allemaal joden. Een Hollander uit de Schreibstube vertelt Leen dat er een Hollandse jongen met het transport uit Mauthausen is gekomen. Binnen een paar minuten heb ik een brood onder mijn arm. Dát was Leen Sanders!”

“Ik loop met dat brood onder mijn arm. Naast mij staat een jongen, ook uit Mauthausen. Die vraagt: mag ik een stukje? Dan zeg ik: nee. Een héél brood! En toch zeg ik nee. Ik kijk dus niet alleen naar anderen. Ik kijk ook naar mezelf. Na Mauthausen was ik volkómen kapot. En dan krijg je die hebzucht. Dat egoïsme. Dus wat er is gebeurd, is mij niet vreemd. Ik heb het ook zelf ondervonden. In het klein. Of laat ik het zó zeggen: ik weet hoe het werkt.”

Ieder morgen en iedere middag als wij gingen luchten tussen blok acht en blok negen kreeg ik van Leen Sanders te eten en niet alleen dingen die hij goed kon missen, maar ook menigmaal waarvan hijzelf maar een beperkte hoeveelheid bezat. Ik heb het dan ook voor een groot gedeelte aan hem te danken dat ik anderhalf jaar later de ontberingen van de evacuatie kon doorstaan.“

In de oorlog heb ik ieder respect voor opleiding, status of maatschappelijke positie afgeleerd. Rangen, standen, hoog, laag... het zegt me niets. Ik heb alleen respect voor ménsen. Niet voor mensen alleen omdat ze bijvoorbeeld geleerd hebben. Nou ja… wèl voor mensen die mooi cello kunnen spelen. Ik heb alleen respect voor mensen met karakter. Voor mensen met zelfrespect. Voor mensen die - althans naar mijn idee - echt zélf iets hebben bereikt.”

“Achteraf gezien had ik in de Einzelhaft een muur om mezelf gebouwd. In Mauthausen was dat nog veel erger geworden. Want daar werd het een soort zelfbescherming. Letterlijk. In Auschwitz is die muur helemaal afgebrokkeld. Er bleef daar niets meer van me over."

hoe moet je vertellen wat een muzelman is:
wanneer grote nood en ontbering
instincten en gewoonten tot zwijgen brengen...
wanneer je je knieën niet kunt strekken omdat
het gewicht van je uitgemergelde lichaam
toch te zwaar is
wanneer je je hoofd permanent laat zakken
omdat je geen kracht meer hebt
omdat je de strijd om het bestaan
hebt opgegeven
je bent tot de bodem toe omlaag gegleden, vanzelf,
als water dat naar de zee stroomt...
de uitputting heeft zich van je meester gemaakt
elke vonk is in je gedoofd
je bent zelfs nog te uitgeblust om te lijden
je bent klaar voor de gaskamer...

Bill blijft leven omdat hij volgens de bizarre, tegenstrijdige regels van de nazi-bureaucratie niet vergast mócht worden. Hij was namelijk een zogenaamde Schutzhäftling, dat is een gevangene met een beschermde status;

... en de Duitsers redeneerden dan als volgt: wie een misdaad begaan heeft, krijgt een straf en wie een straf moet uitzitten, mag dus niet vergast worden anders zou dat een verkorting van de straf zijn.

Anderhalf jaar na Bill’s komst in Auschwitz wordt het kamp geëvacueerd omdat het Russische leger nadert. Dan volgt een dodentocht naar Dachau.

Bij de evacuatie van Auschwitz in de barre winter van ’44-’45 moesten we bijna zonder kleding en schoeisel (alleen klompen met een lap eromheen) en met een deken om die zo vervuild was dat daar geen warmte door ontstond de dodenmars ondergaan. In de sneeuw liepen de uitgemergelde gevangenen, volledig versteend door de kou, als in trance mechanisch voortbewogen, opgejaagd door de SS naar een no-where.

Uiteindelijk volgt de bevrijding door de Amerikanen.

Het was de dertigste april ’s morgens om acht uur toen ik met een voorgevoel van een groot gebeuren op de weg keek. Zonder dat ze zich verraden hadden door motorgeronk of schieten, kwamen plotseling de Amerikaanse tanks om de hoek over de weg gereden. Nauwelijks had ik mij gerealiseerd dat het werkelijk Amerikaanse tanks waren, en keek ik om mij heen; de SS was spoorloos verdwenen. Ik handelde eigenlijk automatisch, zonder na te denken. Ik trok mijn lastige houten schoenen uit, trok mijn dekens vast om mijn schouder en rende, voor zover ik rennen kon, het grasveld af. Ik besefte pas goed dat wij werkelijk bevrijd waren, toen ik een Camel-sigaret en een stukje chocolade in de hand hield. Ik had geen lucifers.

Naoologs leven

“Ik heb het overleefd. En daarbij heb ik ongelooflijk veel geluk gehad. Maar het is geen verdienste. Het is allemaal over me heen gekomen. Zo is het gelopen. Zo is het gegaan. Mijns ondanks. Ik heb mezelf wel eens vergeleken met een flipperkast, zo’n ding met allemaal belletjes. Iedere keer als dat balletje een stukje verder rolt, komt het tegen een belletje aan. Dat is de geluksdraad die door mijn leven loopt.”

“Na viereneenhalf jaar lichamelijke en geestelijke vernedering kun je natuurlijk niet op 30 april 1945 de knop omdraaien. Ik was uit elkaar geslagen. Ik kwam in brokken terug. Er was helemaal niets meer van me over.”

Jeugdvriend Sijds Nijdam over Bill bij zijn terugkeer:

Zijn gelaatsexpressie was gespannen en ook emotieloos, de uitdrukking van zijn ogen kende ik niet, een mengeling van onuitgesproken angst en regressie. Hij kon als een SS-er overeind vliegen, voortdurend heen en weer stappend met het steeds herhaalde commando:“Aufstehen, hinlegen”. Vragen deed ik niets. Ik logeerde een aantal dagen bij hem. De gesprekken draaide nogal eens rond zijn grote deceptie over de ontvangst in Nederland, geestelijk en materieel. Af en toe sijpelde iets van zijn kampervaringen door. Ik adviseerde hem, omdat ik sterk voelde dat ze toch weer steeds op hem afkwamen, zijn ervaringen op, ja, ze van zich af te schrijven.

“Die brokken moesten aan elkaar komen. DAT MOEST! Die geestkracht moest ik opbrengen. De wil om dat te doen! Om te leven! Óf je moest je hoofd in de schoot leggen, zoals zovele... Wakker liggen... kapot gaan..."

“Ik heb er wel tien jaar voor nodig gehad om die brokken weer enigszins aan elkaar te krijgen. Om er cement tussen te voegen. En ik moet altijd oppassen dat dat cement ertussen blijft. Dat is de rode draad in mijn leven. Want brokken blijven brokken. Die voegen blijven er altijd zitten."

"Ik heb hier een prachtige, blauwe Chinese gemberpot staan. Die is nog van mijn moeder geweest. Ik heb die pot laten vallen. Als beeld hoe ik uit de oorlog ben gekomen. Totaal verbrokkeld. Daarna heb ik die pot weer gelijmd. Maar het blíjft een gelijmde pot. Ik ben net als die pot: muurvast gelijmd, maar vol met barsten. En verder klopt het lijmwerk hier en daar niet helemaal. Zo zit ik in elkaar.”

“Haatgevoelens had ik niet. Ik wílde geen haatgevoelens hebben! Ik wilde overeind blijven. De stukken bij elkaar houden. Niet dat ik niet kán haten, hoor. Ik heb altijd gezegd: als ik een SS-er tegenkom die ik herken, bijt ik ’m zijn strot af. Dat is natuurlijk makkelijk praten. Ik zou het niet doen. Maar het belangrijkste is: ik wíl niet haten. Want ik heb aan den lijve ondervonden waartoe haat mensen brengt."

ik blijf ondanks alles geloven
dat het goede in de mens
kan overwinnen

dat ze mij als ongedierte
beschouwden en behandelden
is geen reden om mezelf
geen mens te voelen

“Dat niet haten is wèl een heel proces geweest... In de eerste jaren na de oorlog had ik trouwens helemaal geen ruimte voor haat. Of voor wat voor gevoelens ten aanzien van de oorlog dan ook. Want ik moest een leven opbouwen."

“Het klinkt raar, maar bij mijn terugkomst in Nederland had ik óók positieve gevoelens: ik leef dus ik moet er wat mee doen. Geen flauw idee wat. Maar ik móet er wat mee doen! Ik heb het niet voor niets overleefd. HET KAN NIET ZINLOOS ZIJN GEWEEST! Ik ben ergens voor bestemd.”

“De Russische schilder Chagall was voor mij na de oorlog een wezenlijke inspiratiebron. Hoe ik met zijn werk in aanraking ben gekomen, weet ik niet meer. Chagall is een jood die zich aan het getto ontworstelt. Aan de armoede, aan de vernederingen. En die dan ook nog iets moois maakt. Die zo mooi met sprankelende lijnen en kleuren kan spelen! Die tot schitterende scheppingen komt. Ja, dat greep mij."

"Hij leefde met z’n verleden en de toekomst in het heden; misschien ook daardoor voel ik me met hem verwant. In hem en mij streden, bewust of onbewust, de oude joodse tradities en de verschrikkingen van de jodenvervolgingen. Chagall liet mij zien dat daartussen en daar doorheen, troost en hoop te vinden is. "

“Kort na de oorlog ben ik door het Verzet uitgezonden om in een Nederlands sanatorium in Zwitserland wegens tuberculose te kuren. Dat werd voor mij betaald. Door de Zwitserse regering of de Nederlandse regering. Of misschien door het Rode Kruis. Ik weet niet door wie. Daar heb ik mijn vrouw leren kennen. De eerste vrouw in mijn leven nadat ik zogenaamd volwassen was geworden. Want ik had wel even vierenhalf jaar van mijn jeugd overgeslagen! Zij was verpleegster in het sanatorium. Heel aardig. Heel lief. Heel geïnteresseerd. Las mijn manuscript dat ik toen bij mij had. We hebben er nooit over gepraat. Met mensen die dichtbij staan, lukt dat namelijk niet. Omdat ze me niet willen beschadigen. Of omdat ze zelf emotioneel worden. Ik weet het niet. Het is veel gemakkelijker om mijn ervaringen aan vreemden te vertellen zoals ik later op scholen vaak heb gedaan.”

“Nadat ik terug was in Nederland heb ik mijn verpleegster met brieven bestookt. Om een lang verhaal kort te maken: we zijn getrouwd. Maar de vrolijke uitstraling die ze als verpleegster had, bleek de buitenkant te zijn. Ze was een volkómen getraumatiseerde vrouw. Haar moeder was heel jong overleden. Ze had een stiefmoeder. Een kenau. Een verschrikkelijk wijf! Haar vader en die kenau kregen samen nog een kind dat werd voorgetrokken. Mijn vrouw en haar broertje werden opzij geschoven. Als er op zondag bezoek kwam, werden ze ’s morgens op straat gezet en mochten ze ’s avonds pas weer binnenkomen. Zo’n jeugd is bijna te vergelijken met Mauthausen. Ik heb het haar dan ook nooit kwalijk genomen."

“Ik had geen opleiding. Ik had geen werk. Ik had alleen een project gedaan voor een gedenkboek. Als een soort journalist verzetsmensen geïnterviewd over hun ervaringen in de oorlog. Op een gegeven moment heb ik me laten testen bij een bureau voor beroepskeuze. Omdat ik niet wist wat ik wilde. Er stond in dat rapport dat ik geschikt was voor bouwkundig tekenaar. Maar daar kon ik toen niets mee. Verder dat ik een hoog IQ had. Dat was voor mij heel positief. Want ik had op dat moment wel een opsteker nodig. In het rapport stond ook: hij is erg op details gericht. Dat heb ik goed in mij opgenomen. Toen moet ik hebben gedacht - want het is achteraf gepraat -: dat is een slechte eigenschap. Dat moet je niet doen. Sindsdien heb ik geprobeerd om een beetje breed te leren denken. Dat is bij mijn cement gaan horen. Het cement om de brokken bij elkaar te houden."

"Die aandacht voor het geheel, het grote verband, is een tweede natuur geworden. Daar heb ik later zakelijk en in de politiek veel plezier van gehad.”

“Om aan de kost te komen, heb ik eerst geprobeerd met twee compagnons een dassenfabriek op te zetten. Omdat mijn vader in de textiel zat, kon hij aan stoffen komen. Dat project is een mislukking geworden. Mijn vrouw en ik woonden toen op de deel van een boerderij bij iemand uit het verzet. Daar werd onze zoon geboren. We noemden hem Victor, want we hadden toch overwonnen. Toen moesten we dus een dak boven ons hoofd hebben. En er moest eten komen. Er moesten kleertjes komen. Maar ik had geen inkomen. Uitkeringen... opvang... dat was er allemaal niet. Ik wist de weg ook niet. Want het laatste waaraan ik dacht was hulp te zoeken. Ik was al blij dat ik er wás!"

"In die tijd las ik in de krant dat er in Hilversum een winkel met dagverblijf ter overname was. Die kon ik huren maar ik moest wel sleutelgeld betalen. Dat had ik dus niet. Maar ik kreeg het van mijn vader. Die had het ook niet want die had in de oorlog al zijn geld moeten uitgeven aan de onderduik. Maar ineens was het er toch. Ik heb me nooit afgevraagd waar dat geld vandaan kwam. Toen hadden we dus een dagverblijf met een keukentje. Als slaapkamer haalde ik een stukje van de winkel af."

"Een oom van mij uit de uitgeroeide familie van moederskant had een klein matrassenfabriekje. Die vroeg: wat moet je nou met een winkel? Ik zei: dat weet ik niet, ik zocht geen winkel, ik zocht onderdak voor mijn zoon en dat heb ik nu. Toen vroeg hij: zal ik je een paar matrassen sturen om te verkopen? Nou, ik had niks te doen, dus ik zei: doe maar. Ik had geen enkel diploma. Geen middenstandsdiploma. Niets. Vestigingseisen? Bonnen? Ik wist van niks. Ik had niet eens het benul dat je meer kon vragen als je zonder bonnen verkocht. Vroeg gewoon de prijs die ervoor stond. Verder had ik er geen enkele behoefte aan me aan regels te houden, want ik had me net viereneenhalf jaar aan regels moeten houden. Ik was dus een zakenman van niks. Ik wist niks van ondernemen. Ik wilde alleen maar leven met mijn gezin."

“In de eerste jaren na de oorlog was ik trouwens heel argwanend. Als ik iemand ontmoette, dacht ik alleen maar: hoe zou jij je in een concentratiekamp hebben gedragen? Of: wat heb jij in de oorlog gedaan? Hoe lang dat geduurd heeft, weet ik niet. Het is gesleten. Ik kan me een collega herinneren, een winkelier. Die was in de oorlog als jood ondergedoken, had zijn hele familie verloren. Die had dat ook. Hij kwam nogal eens mensen tegen van wie hij dacht: dat zit niet goed. Dan vroeg-ie in plat Amsterdams: ook joden geholpen? Verder niks.”

“In de eerste tien jaar na de oorlog heb ik met vallen en opstaan en op de rand van het faillissement de zaak min of meer draaiende gehouden. Op een gegeven moment had ik bij die oom dertigduizend gulden schuld. Die stuurde toen de deurwaarder. Om mij op te voeden. En toen heeft mijn vader dat met hem geregeld. Hoe, dat weet ik niet. Er kwamen ook een keer twee figuren van de economische controledienst. Die zeiden: meneer, wat doet u hier? U hebt helemaal geen vergunning! Uw zaak wordt gesloten. Ik kan mij nog herinneren hoe die twee in mijn winkel voor de toonbank stonden en dat ik zei: ik heb viereneenhalf jaar in een concentratiekamp gezeten en daar heb ik een heleboel geleerd. U moet het eens probéren om mijn winkel te sluiten! Toen heb ik net op tijd de Vereniging van Ex-politieke Gevangenen leren kennen. De Expoge. Er werden toen een aantal schijven in werking gezet waardoor ik ontheffing van alle vergunningen kreeg en ik me kon laten inschrijven bij de Kamer van Koophandel. Ik maakte nogal leuke reclame en na zo’n jaar of tien begon de winkel een beetje te lopen. Later is die winkel uitgegroeid tot een grote beddenzaak. Met alles wat erbij hoort: ledikanten, dekens, slaapkamerkleedjes... Later, toen ik full time de politiek inging, heeft mijn zoon de zaak overgenomen. En uitgebouwd met een enorm assortiment. Hij was pas een èchte zakenman.”

“We kregen er nog twee kinderen bij. Want er was toen nog geen televisie en je moest toch wat doen. Mijn vrouw - dat bleek achteraf - was zenuwpatiënt. En ze had een hernia. Ik weet niet in hoeverre dat psychisch was. Ze lag op doktersadvies soms drie maanden op een plank. En dat met drie kleine kinderen. Ik moest haar gedeeltelijk vervangen. Als ik ’s avonds thuiskwam, kon ik het huishouden nog eens gaan doen. Voor de kinderen zorgen, voor de kleertjes, voor het eten. Daar beklaag ik me niet over, hoor. Integendeel. De toestand van mijn vrouw was, denk ik, juist mijn redding. Die beheerste mijn hele leven. Zo had ik helemaal geen tijd voor mijn eigen sores. Voor dat kwetsbare gedeelte. Over die kwetsbaarheid lag in ons gezin wel altijd een zachtheid als een donzen deken. Die deken bracht licht en warmte, ook al werd er nooit over gesproken. Maar dat huwelijk was... Nou ja, we hadden nooit ruzie. Want als je met mij ruzie wil krijgen, moet je van goede huize komen."

“Dat is ook weer een gevolg van mijn ervaringen in de oorlog. Je afschermen tegen pijn. En proberen een ander geen pijn te doen. Ik kan geen ruzie maken en kan het heel moeilijk verdragen als anderen dat in mijn aanwezigheid doen. Ik weet niet of dat een goeie eigenschap is. Want soms kan ruzie maken heel verfrissend zijn. Soms denk ik wel eens achteraf: je had misschien beter lekker ruzie kunnen maken. Maar ik kán het niet. Dat heb ik in de oorlog niet meegemaakt: lekker ruzie maken. Ruzie is levensgevaarlijk."

"Het zal ook wel angst zijn. Angst dat de brokken uit elkaar vallen. Want ik ken mijn eigen grenzen niet. Als ik me zou laten gaan, weet ik niet wat er gebeurt. En daartegen bescherm ik mezelf. Dus dat hoort ook bij het cement: ik wil geen ruzie maken. Als er tegenstellingen zijn probeer ik die in goede banen te leiden. In mijn privé-leven en ook in de posities die ik later heb bekleed.”

“Het heeft zo’n tien jaar geduurd voordat ik weer een beetje mens werd. Ook omdat de dingen thuis en in de zaak zich geleidelijk stabiliseerden. Dus toen alles in een rustiger vaarwater kwam. In die tijd kreeg ik de gedachte: als de overheid zich met mij bemoeit met regels, wetten en voorschriften wil ik me ook met de overheid die de regels maakt, bemoeien. Dan wil ik graag mijn stem laten horen. Zo werd ik voorzitter van de middenstandsvereniging. Eind jaren vijftig werd ik gevraagd voor de gemeenteraad in Hilversum. Dat heb ik vijfentwintig jaar gedaan. Eerst als raadslid, toen als gedelegeerde voor de Gewestraad en daarna als wethouder. Door mijn hartoperatie in 1982 kwam daar een eind aan. Midden jaren tachtig werd ik voorzitter van de Stichting Geuzenverzet 1940-1945. Het doel van de stichting is om het gedachtengoed van de Geuzen over te dragen op de jongere generatie. Dat is in het kort: streven naar respect, naar gelijkwaardigheid van mensen, naar een menswaardiger wereld. Zo kreeg mijn leven geleidelijk meer inhoud.”

“In de jaren zeventig kreeg ik het heel moeilijk. Ik zat toen al een aantal jaren als gedelegeerde ruimtelijk ordening, natuurschoon en recreatie in de Gewestraad Gooi- en Eemland. Dat was een samenwerkingsverband van een aantal gemeenten. Een oud-minister was voorzitter van die Gewestraad. Op een gegeven moment werd die voorzitter opgevolgd door een vooraanstaand lid van de Partij van de Arbeid. Die man, een jongere man, die intrigeerde zó verschrikkelijk in de politiek! Alles wat er aan gemeenheid maar te bedenken is: manipuleren, liegen, mensen tegen elkaar uitspelen, misleiden. Hij wilde iets en dus was hem níets te dol om dat te bereiken. Dat probeerde hij dan te doen - met of zonder zijn collega’s. Ik had niet genoeg ervaring om mij daartegen te verzetten. Wat ik overigens wèl geprobeerd heb. Het gedrag van die man herinnerde me zó aan de ervaringen in de oorlog! Aan de trucs, de gemeenheid. Aan de ervaringen met mensen die me kapot probeerden te maken. Ik dacht: daar heb je het weer! En dat hij ook nog Joods was! Daar kon ik op een gegeven niet meer tegenop. Dat was een dieptepunt! Ik klapte helemaal dicht."

“Ik was nooit in psychiatrische behandeling geweest. De enige die mij behandeld-tussen-aanhalingstekens heeft, was mijn jeugdvriend Sijds Nijdam, die psychiater was geworden. Die gaf me zo nu en dan goede raad. Maar ik kwam toen toch bij professor Bastiaans terecht. Ik moet mij wel heel geschokt en onmachtig gevoeld hebben om naar hem toe te gaan. Want dat was niks voor mij!
Door het voormalig verzet was ik met Bastiaans’ werk bekend. Ik wist dat hij met LSD werkte om verdrongen oorlogsherinneringen weer boven te halen. Volgens hem zouden dan alle remmen loskomen en kon je het verhaal naar boven krijgen. Ik ben één keer bij hem geweest. Ik kreeg LSD en toen is hij gaan praten en vragen stellen. En hij liet mij praten.
Hij kwam er bij mij niet doorheen. Hij kon me niet helpen. Mijn oorlogservaringen zaten opgesloten achter een pantser.”

“Ik ben toen een periode met ziekteverlof gegaan. Maar toen de wethouder van financiën in Hilversum in 1978 aftrad, ben ik gevraagd hem op te volgen en kon ik weer aan het werk. Als wethouder van financiën, economische zaken, sport en recreatie. Zonder enige opleiding, want ik had alleen een Veilig Verkeersdiploma. Maar ja, daarmee kun je wèl de politiek in. Dan weet je namelijk wat links en rechts is. De gemeente was in die tijd bijna failliet. Ik heb toen een nieuwe tak van sport ontdekt: “leunen tegen de overheid”. Je kunt je voorstellen dat ik in die functie – met alleen een beetje gezond verstand - op mijn tenen moest lopen. Ik was dag en nacht bezig, gelukkig wel met goede medewerkers. Anders zou Hilversum financieel in het moeras glijden. Ik ben vier jaar wethouder geweest. Na mijn hartoperatie in 1982 mocht ik van mijn cardioloog niet meer werken. Toen moest ik bedanken.”

“Daarna werd ik voorzitter van de Stichting Geuzenverzet. Met alle verantwoordelijkheden van dien. Tot vorig jaar. Toen werd ik erevoorzitter. In de functie van voorzitter van het Geuzenverzet en van ook andere verzetsorganisaties heb ik altijd over mijn oorlogservaringen verteld. In alle sectoren. In Westerbork, aan universiteiten, voor leerkrachten. Maar vooral heel veel aan kinderen vanaf groep acht op de basisschool. Want die groeien allemaal op naar een of andere verantwoordelijkheid, of dat nou is als huisvader of als zakenman of als politicus. Dat was voor mij ook echt de belangrijkste beweegreden. Als ik voor een groep kinderen stond dan zei ik altijd: waarom doe ik dit? Nou, omdat ik vind dat er niks geleerd is uit de oorlog. Kijk maar naar de televisie. Lees de kranten maar. Dan zie je wat er overal nog steeds gebeurt. Dus moeten wij ons verhaal vertellen. Dan kunnen de mensen horen hoe verschrikkelijk het toen geweest is. En dat het zo niet meer mag worden. En je weet maar nooit of de toekomstige minister-president hier in de klas zit. Dus allemaal goed luisteren! Want later heb je het misschien nodig. Verder heb ik veel interviews gegeven, in kranten, tijdschriften, op de radio en de televisie.

Dus lekker druk geweest. Dat hoort bij het cement. Maar door over de oorlog te vertellen en vragen te beantwoorden, kregen mijn ervaringen verder plaats in mijn leven. Als je erover kunt praten, is de helft van het probleem opgelost."

“Sinds 1987 reikt de stichting ieder jaar de Geuzenpenning uit aan iemand die heeft bijgedragen aan een menswaardiger wereld. Dat is altijd op 13 maart, dus dat is meteen een herdenking van die dag in 1941 dat in de duinen bij Scheveningen vijftien Geuzen zijn gefusilleerd. Heel belangrijk voor mij was dat ik in 1990 de Geuzenpenning persoonlijk mocht uitreiken aan de president van Duitsland, Richard von Weizsäcker. Weizsäcker was de eerste naoorlogs Duitse president die erop wees dat de Duitsers hun verleden moeten erkennen. Dat de volkenmoord op de joden zijn weerga niet kent. Dat er zonder die erkenning geen verzoening mogelijk is.

In onze eigen kring van het voormalig verzet heerst nog veel onbegrip. Je kunt je misschien voorstellen dat de Geuzen die de concentratiekampen hadden overleefd enórme moeite hadden om die Geuzenpenning aan een Duitser uit te reiken, al is het nog zo’n edele-tussen-aanhalingstekens. Maar als voormalig Geus wilde ik dat juist wel. Op dát moment heb ik - achteraf gezien - de oorlog gewonnen. Dat ik dat kón! Dat vind ik een hoogtepunt! Want het is niet moeilijk om vriendschap te sluiten met je vrienden. Het is veel moeilijker om vriendschap te sluiten met je vijanden. Dat heb ik ook steeds in eigen kring uitgedragen. Als voorbeeld. Mensen kijken tegen me op... ik kan het ook niet helpen... Ter dood veroordeeld, begenadigd, een aantal concentratiekampen achter de rug en weet ik veel. Toch leiding geven aan een proces van verzoening. Van die situatie kun je gebruik van maken om je gedachten over te brengen. Want er wordt naar je geluisterd.”

“In januari 1995 was Auschwitz vijftig jaar bevrijd. Ik wilde ook graag naar de officiële herdenking, maar via het Nederlands Auschwitz Comité lukte dat niet. Toevallig sprak ik een paar weken van tevoren een oud-verzetsman. Die was verbonden aan het Militaire Huis van de koningin. Ik zei toen terloops: ik zou zo graag naar Auschwitz willen. Toen zei hij: de koningin gaat, zal ik vragen of je mee mag? Ik zei: ik vind het prachtig, maar dat lukt natuurlijk nooit. Nou, waar draaide het op uit? Aan boord van het vliegtuig was ik haar énige gast! Onderweg heb ik ook heel veel met prins Claus zitten praten.

In 1997 heb ik van de koningin persoonlijk een onderscheiding gekregen. De Huisorde van Oranje-Nassau. Een hele hoge, zegt men. Dat was ook omdat ik zonder haat probeerde te leven. En omdat ik dat in de Nederlandse maatschappij uitdraag. Daar ben ik echt trots op. Ik loop niet naast mijn schoenen, hoor! Maar het was voor mij toch een hoogtepunt.”

“Inmiddels was ik al vijftig jaar getrouwd. Maar mijn vrouw en ik leefden ieder ons eigen leven. Het leven van mijn vrouw was in mijn ogen vrij saai. En het mijne was vol. Met politiek. En met het zoeken naar de zin van het leven. Het enige wat we samen hadden was muziek. Dat kan soms genoeg zijn...

Totdat ik tien jaar geleden Astrid leerde kennen. Ik had mijn jeugd overgeslagen. Ook de puberteit. Ik moest menselijke gevoelens terugkrijgen. Misschien werd ik toen wel voor het eerst in mijn leven normaal verliefd. Ik ben bij mijn vrouw weggegaan en met Astrid getrouwd. De vrolijkheid die mijn verpleegster in 1945 als vernisje had, heeft Astrid ècht. Zij heeft ook slechte jeugdervaringen. Maar daaraan heeft zij zich weten te ontworstelen. Het is een natuurlijk optimisme. Een natuurlijke vrolijkheid. Met alle minder goede eigenschappen die ieder mens heeft. Ik heb namelijk nog nooit een mens gezien met alleen goede eigenschappen. Dat zou ook wel erg saai zijn. Ik moet er niet aan dénken! Astrid en ik hebben samen gevoel voor mooie dingen. Zij tekent en schildert ook. En we zijn nu samen op een beeldhouwcursus.”

Bill laat mij een beeld zien dat hij onlangs in klei maakte en in brons heeft laten gieten: een serie van zeven koppen die steeds kleiner worden. De eerste kop staat fier rechtop, de daaropvolgende koppen zakken één voor één steeds verder in de grond. De laatste is bijna helemaal weggezakt. Bill legt uit: “Dit symboliseert de ondergang van de mens in Mauthausen. Maar je kunt het ook omkeren: dan zie je een vertrapt persoon er weer bovenop komen."

“Het enige dat ik in mijn leven betreur, is dat ik geen kunstopleiding heb gehad of geen instrument kan bespelen. Daar had ik geen tijd voor. Hoe dan ook, nu heb ik het erg naar mijn zin! Alleen mijn gezondheid is niet goed. Al zou je het misschien niet zeggen als je me zo ziet zitten.”

“Ik kijk met verwondering om naar hoe mijn leven is verlopen. En ik kan over mijn oorlogservaringen praten alsof het ’t verhaal van een ander is.”

“Ik zit vol met littekens die bij slecht weer pijn doen. Zoals alle littekens. Ik ben in brokken uit de oorlog gekomen. En het blíjven brokken. Ik denk dat ik mijn hele leven bezig ben geweest om te zorgen dat die brokken niet meer uit elkaar gingen. Om dat cement ertussen te houden. Maar ik voel me geen slachtoffer. Integendeel! Tot het cement behoort de wijze waarop ik mij in de maatschappij heb gemanifesteerd. Het bouwsel zit tamelijk goed in elkaar. Als je anderen zou vragen wat ze van mij vinden, denk je dat ze dan zullen zeggen: dat is een man die met cement aan elkaar zit? Nee, hoor, dat geloof ik niet."

“Vorig jaar ben ik om medische redenen uit al mijn functies getreden. Ik mis dat wel omdat besturen een tweede natuur is geworden. En de organisaties missen mij misschien ook omdat ik - zoals ze mij bij mijn afscheid noemden - een bruggenbouwer ben. Het is voor mij een behoefte om mensen bij elkaar te houden. Voor dat samenbinden van andere mensen gebruik ik, denk ik, hetzelfde cement als voor het samenvoegen van mijn eigen brokken. Dat is allebei een gevolg van de oorlog: houdt de boel bij elkaar! Want ik heb gezien hoe het níet moet.”

© Saar Roelofs

Cement is door Bill Minco geautoriseerd.

Bijlage

Selectie publicaties van en over Bill Minco

Bill Minco. Koude voeten. Begenadigd tot levenslang. Het relaas van een Joodse scholier in het Geuzenverzet. Oranjehotel -Untermaßfeld - Mauthausen - Auschwitz - Dachau. Met een voorwoord door Etty Mulder. Nijmegen: SUN, 1997 i.s.m. de Stichting Kunstenaarsverzet 1942-1945). Dit boek is een autobiografie van Bill Minco. Het bevat Minco's relaas van zijn tijd als Joodse scholier in het Rotterdamse Geuzenverzet, zijn niet uitgevoerde terdoodveroordeling, zijn gevangenschap in het Scheveningse Oranjehotel, in het nazituchthuis Untermassfeld en in de concentratiekampen Mauthausen, Auschwitz en Dachau. Het boek bevat tevens fragmenten uit lezingen en toespraken die Minco tussen 1945 en 1995 gaf. In die lezingen spreekt hij niet over zijn naoorlogse ervaringen. Rond de uitgave van het boek gaf Minco interviews aan landelijke dagbladen over zijn 'tocht door de hel'.

Bill Minco, een postuum uitgebrachte video-documentaire van 11,5 minuten waarin in vogelvlucht over Minco´s leven wordt verteld en Minco ook zelf aan het woord komt (ongedateerd).

Bill Minco is niet geïnterviewd door de USC Shoah Foundation

_______________________

In Cement (2004) verhaalt Bill Minco behalve over zijn oorlogservaringen voor het eerst uitgebreid over de wijze waarop hij die ervaringen een plek gaf in zijn naoologs leven als succesvol zakenman, politicus en voorzitter van de Stichting Geuzenverzet. Cement vormt zijn laatste getuigenis. Hij overleed twee jaar na publicatie van Cement op 83-jarige leeftijd.

naar boven