INHOUD

Intro

passage uit Niet storen:
De Riagg Zuidoost na de Bijlmerramp: een metamorfose
- De organisatie: van binnen naar buiten
- De hulpverlening: van diagnose naar verhaal
- Terugkeer naar de oude werkwijze
- Hoopvol

Bronnen

Het lot van de slachtoffers van de Bijlmerramp

---

INTRO

De Bijlmervliegramp. Op 4 oktober 1992 stort een El Al Boeing neer op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg in het hart van de Amsterdamse Bijlmermeer. Er vallen 43 doden. Vele ooggetuigen en nabestaanden zijn ernstig getraumatiseerd. De Riagg Zuidoost (inmiddels opgegaan in Arkin GGZ Amsterdam) bevindt zich op een steenworp afstand van de rampplek en biedt hulp aan de rampslachtoffers. 84% van de slachtoffers heeft een migratieachtergrond. Ze zijn voornamelijk van Surinaamse en Antilliaanse afkomst.

Saar Roelofs is ten tijde van de Bijlmervliegramp werkzaam als afdelingshoofd in de Riagg Zuidoost.

De Riagg voorafgaande aan de ramp: weerstand tegen hulp aan zwarte cliënten en cliënten met actuele trauma's Evenals in andere Riagg's staat in de volwassenzorg van de Riagg Zuidoost in 1992 niet de hulpvraag van de cliënt centraal maar de voorkeur van hulpverleners voor de behandeling van relatief jonge, goed opgeleide, witte cliënten met vage klachten. De behandeling is voornamelijk gericht op intrapsychische problemen van de cliënt, d.w.z. op de wereld in de cliënt. Er bestaat een weerstand tegen de hulp aan zowel cliënten met een migratieachtergrond (in de regio Amsterdam Zuidoost rond de Bijlmerramp ruim 50% van de bevolking) als cliënten met actuele trauma's en sociaal-maatschappelijke problemen. (Zie ook het wetenschappelijke rapport van het Trimbos-instituut uit 1992 Vraag en aanbod in de Riagg.)

Na de ramp: meer en betere hulp voor zwarte cliënten en cliënten met actuele trauma's. Na de ramp staat de hulpvraag van de client centraal: voor zijn of haar concrete behoeftes, gevoelens en culturele achtergrond. Er wordt unaniem een beleidsnota aangenomen waarin wordt aanbevolen de hulp aan cliënten met een migratieachtergrond te verbeteren en meer zwarte hulpverleners aan te stellen. Er vindt in de Riagg een ware metamorfose plaats. De metamorfose na de ramp demonstreert hoe de ggz eruit zou kunnen zien als ze werkelijk afgestemd is op de noden van haar cliënten.

De metamorfose is van korte duur.

Niet storen. In 1997 publiceert Saar Roelofs Niet storen.
Een kritische beschouwing over de Riagg in woord en beeld.
De passage hieronder over haar observaties in de ggz tijdens de maanden na de Bijlmerramp vormt het sluitstuk van het boek.

 

---

De Riagg Zuidoost na de Bijlmervliegramp:
een metamorfose

 

De organisatie: van binnen naar buiten

In de eerste periode na de ramp is de Riagg in rep en roer. Hulpverleners, managers, secretariaatsmedewerkers – iedereen draaft door de gangen op zoek naar elkaar, naar houvast, naar orde in de chaos. De tientallen behandelkamertjes in hoofdbouw, aanbouw en noodbarakken worden in de geheel gelijkvloerse Riagg door een wirwar van gangen met elkaar verbonden. In het centrum van dit conglomeraat van bouwsels vormen twee hoofdgangen een kruispunt. Hier worden de belangrijkste beslissingen genomen, hier overlegt iedereen met iedereen, hier vraagt men elkaar om raad zonder onderscheid naar afdeling, discipline of behandelteam.
De cliënten lopen af en aan. Zij vragen om hulp bij de verwerking van de schokkende gebeurtenis en om advies bij tal van praktische problemen. De directe beschikbaarheid voor de cliënten wordt nu belangrijker geacht dan bureaucratische regelgeving. In de eerste week na de ramp is de Riagg tot elf uur 's avonds en ook in het weekend open. Op nieuwe inschrijfformulieren vult men alleen de allernoodzakelijkste gegevens in. Vertegenwoordigers van uiteenlopende disciplines en methoden werken intensief samen om zo snel mogelijk een passend hulpaanbod te creëren. 
Wegens de enorme toestroom van allochtone cliënten komt nu ook het migrantenbeleid in een stroomversnelling. Kort na de ramp wordt een nota aangenomen waarin het bestaande migrantenbeleid op het gebied van personeelszaken, hulpverlening, deskundigheidsbevordering, registratie en onderzoek wordt aangescherpt. Om taal- en cultuurbarrières te overbruggen, worden extra allochtone hulpverleners aangetrokken.
De houding naar buiten is ongekend open. De omvang van de ramp dwingt alle instellingen voor ggz in de regio tot een intensieve en flexibele samenwerking. Binnen twee weken na de ramp ligt een gezamenlijk beleidsplan op tafel. De Riagg trekt de regio in om voorlichting te geven. Er wordt een voorlichtingsfolder in zeven talen verspreid. De Riagg Zuidoost, wegens haar geslotenheid en abominabele huisvesting in de regio ook wel De Bunker genoemd, breekt open.

De ramp laat zien dat er in de organisatie een potentieel aan creativiteit, flexibiliteit en bezieling schuilt dat dwars op het gangbare systeem staat. De kwaliteiten van de individuele medewerkers komen nu maximaal aan bod. Tegelijkertijd wordt er een collectief doel nagestreefd. Individuele verantwoordelijkheid, eigen initiatief en een persoonlijke visie staan nu niet meer haaks op de organisatiestructuur. Integendeel, deze kwaliteiten staan nu in dienst van een hoger doel. De vliegramp creëert een paradoxale situatie: de desintegratie van het gangbare hulpverlenings- en organisatiemodel heeft tot gevolg dat de Riagg-medewerkers als geïntegreerde personen kunnen functioneren. Het is niet voor niets dat de uitdrukking die de Chinezen voor 'crisis' gebruiken -wei-ji - is samengesteld uit de karakters voor 'gevaar' en 'gunstige gelegenheid'.

 

De hulpverlening: van diagnose naar verhaal

De cliënten. Op de avond van de vliegramp wordt het leven van talrijke mensen in de Bijlmermeer in één klap totaal ontwricht. Mensen hebben hun buurtgenoten van balkons zien springen, zijn in paniek hun kinderen kwijtgeraakt, hebben tussen de wrakstukken naar familie, dierbaren of vrienden gezocht. Weer anderen hebben vanuit hun flat het vliegtuig regelrecht op hun overburen zien invliegen. Zij slapen nauwelijks, eten slecht. Voelen niets meer. Of juist te veel: "Zelfs mijn haren en nagels doen pijn". Zij verkeren in doodsangst bij ieder overvliegend vliegtuig. Hebben nachtmerries. Komen het huis niet meer uit en overleven met restjes uit hun ijskast. Zwerven verdwaasd rond de plaats van de ramp. Mensen komen geheel ontredderd naar de Riagg. Zo staat er 's avonds ineens een oudere vrouw bedremmeld in de hal: zij heeft twee van haar dochters zien verbranden en kan de beelden niet van zich afzetten. 84% van de cliënten heeft een migratieachtergrond.

Het hulpaanbod. Ten overstaan van het immense leed waarmee zij nu op directe wijze worden geconfronteerd, laten de hulpverleners hun houding van autoriteit los. Er wordt advies ingewonnen bij externe traumaspecialisten die wijzen op de noodzaak van een gebeurtenisgerichte benadering waarin het verhaal van de cliënt centraal staat en waarin geen plaats is voor fixerende psychiatrische classificaties. Binnen vier weken na de ramp is een hulpaanbod voor ooggetuigen en omwonenden gereed. Dit aanbod is gericht op de preventie van stoornissen in de verwerking van de traumatische gebeurtenis. De belangrijkste kenmerken van dit hulpaanbod zijn als volgt. 

De hulpvraag van de cliënt staat centraal. Het vertellen van de schokkende ervaringen vormt het kernproces in de hulpverlening.

In sommige gevallen komen nu voor het eerst ook vroegere pijnlijke of traumatische gebeurtenissen aan de orde die voorafgaande aan de ramp in de regel werden 'toegedekt’. 

Er is aandacht voor zowel de sociale en maatschappelijke situatie als voor de lichaamsbeleving van de cliënt. 

Voor de cliënt is de diagnose helder: zijn klachten vormen normale reacties op abnormale gebeurtenissen; ze vormen adequate pogingen om aan de in de buitenwereld opgelopen stress het hoofd te bieden en zijn geen tekenen van een intrapsychisch conflict.

In de relatie tussen hulpverlener en cliënt wordt de macht geminimaliseerd. De hulpverlener is zelf emotioneel geraakt en herkent iets van zichzelf in de cliënt. Hij of zij deelt zijn kennis en is niet de gezonde en gezaghebbende deskundige tegenover een zieke en afhankelijke cliënt. 

De hulpverlener legt de nadruk op het gezonde en krachtige deel van de cliënt.

Vergeleken met haar gangbare bureaucratische en weinig cliëntgerichte benadering heeft de Riagg Zuid-Oost zichzelf na de ramp ruim overtroffen.

Terugkeer naar de oude werkwijze

De metamorfose is van korte duur. De Riagg ziet in de ontwikkelingen na de ramp eerder het gevaar dan een gunstige gelegenheid om nieuwe wegen in te slaan. Drie maanden na de ramp is de behoefte aan "terug naar normaal" groter dan de behoefte om de verworvenheden van het moment een plaats te geven in de gangbare Riagg praktijk. De vernieuwingstendenzen worden in de kiem gesmoord. De rol van de afdeling Preventie, innovatie en onderzoek, die wegens haar expertise op het gebied van vernieuwing een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de opzet van de hulpverlening aan de slachtoffers van de ramp, is uitgespeeld. De afdeling Psychotherapie neemt haar gebruikelijke machtspositie weer in. Wegens bezwaren uit deze afdeling trekt het Riagg-management het nieuwe migrantenbeleid dat na de ramp korte tijd heeft dienstgedaan weer in. De directeur stelt het hoofd van de afdeling Psychotherapie aan als zogeheten persattaché, aan wie alle uitgaande berichten en geschriften over de ramp ter beoordeling voorgelegd dienen te worden. De persattaché brengt wijzigingen aan in de manuscripten die voor publicatie bestemd zijn of verbiedt publicatie. Hiermee is een officieel ingestelde censuur in de Riagg Zuid-Oost een feit. De hulpverleners trekken zich weer terug tussen de vier muren van de behandelkamers met de bordjes Niet storen. Opnieuw worden er pseudodiagnoses gesteld. De organisatie sluit zich.

Lees meer over de terugkeer naar de oude werkwijze op de webpagina Geen talent voor volzaamheid onder De toekomst blijft achterom kijken.