Schilderijen
Inner world
Het meisje en de wolf
Portretten
Musici
Landschappen

Boeken
Keerpunt  -  Over persoonlijke crises en kansen
Wie is er nu gek?  -  Over kronkels in de therapeutische relatie
Nog altijd  -  Levensverhaal van een Auschwitz-overlevende
Tien componistenportretten in woord en beeld
Niet storen  -  Kritische beschouwing over de Riagg in woord en beeld

 CV 
Saar Roelofs


saar.roelofs@xs4all.nl 

Enter EN
English

© 
Partner 
Productions


 

Overdracht en tegenoverdracht: van alle tijden

Hoe loyaal de cliŽnt ook is en hoezeer hij ook vertrouwt op de kundigheid van zijn hulpverlener, een hulpverlener is ook maar een mens: hij/zij heeft niet altijd de wijsheid in pacht en niets menselijks is hem/haar vreemd. De verantwoordelijkheid voor een niet vlottende of falende hulpverlening kan dan ook evenzeer bij de hulpverlener liggen. In hoofdstuk 2 van Wie is er nu gek? - De therapeut op de divan - laat ik zien dat de gangbare scheidslijn tussen de Ďgezondeí hulpverlener en de Ďziekeí cliŽnt soms heel dun is. Aan de hand van de begrippen overdracht en tegenoverdracht leg ik uit hoe een behandeling de mist in kan gaan. Wanneer die mist niet oplost, bestaat de kans dat de psychische problemen van de cliŽnt niet af- maar toenemen. Dan is de cliŽnt verstrikt geraakt in de hulpverlening. Maar zelfs als hulpverlener en cliŽnt beiden tevreden over de therapeutische relatie zijn, hoeft dit niet per definitie te betekenen dat er sprake is van een goede hulpverlening.

Neutrale empathie. Voor een goede therapeutische relatie dient een hulpverlener in staat te zijn tot empathie. Dat wil zeggen: de hulpverlener dient zich met distantie en behoud van zijn observatievermogen tijdelijk te kunnen inleven in de belevingswereld van zijn cliŽnt. Hij voorkůmt dat hij te betrokken is, of juist te afstandelijk, en zorgt ervoor dat zijn persoonlijk leven het therapeutische proces niet doorkruist. Binnen deze zogenaamde neutrale empathie wordt de therapeutische relatie zorgvuldig gedefinieerd. De duur, frequentie en plaats van behandeling staan vast. De rolverdeling is omschreven: de clint vraagt hulp, de hulpverlener geeft hulp en bewaart het overzicht. Kortom: de grenzen waarbinnen de therapie zich afspeelt, zijn af gebakend. Dit is echter vaak niet het geval wegens de verschijnselen overdracht en tegenoverdracht.

Overdracht. Er is sprake van overdracht als een cliŽnt ten opzichte van de hulpverlener gevoelens koestert zonder dat de hulpverlener daartoe aanleiding geeft. Dit kunnen onverdiende positieve gevoelens zijn zoals idealisering en verliefdheid of ongegronde negatieve gevoelens zoals angst en woede. Deze gevoelens zijn in de regel terug te voeren op ervaringen uit de kindertijd alsof de cliŽnt de gevoelens die hij als kind tegenover zijn ouders of andere sleutelfiguren (zoals grootouders, onderwijzers of broers en zussen) had, overdraagt op hulpverlener.

Tegenoverdracht. Wanneer de hulpverlener zijn neutrale empathische positie verliest, gaat tegenoverdracht een rol in de behandeling spelen. Er bestaan uiteenlopende definities van tegenoverdracht. De meest behoudende definitie is: iedere reactie van de hulpverlener die aansluit op de overdracht van de clint en die het therapeutische proces nadelig benvloedt. Enkele voorbeelden:

- De cliŽnt ziet zijn hulpverlener als liefhebbende moeder. De hulpverlener reageert hierop met affectie en zorgzaamheid.

- De cliŽnt projecteert zijn autoritaire vader op zijn hulpverlener. De hulpverlener reageert hierop met frustratie.

- De cliŽnt gedraagt zich alsof de hulpverlener zijn jongere broer is en kleineert hem. De hulpverlener reageert hierop met onzekerheid.

In plaats van zich neutraal op te stellen, laat de hulpverlener zich Ė vanuit een gevoel van bezorgdheid, wrevel of onzekerheid Ė mee zuigen in de reacties van zijn cliŽnt en versterkt ze daarmee. Zijn reacties hebben dan ook een nadelige invloed op het therapeutische proces 

In een ruimere definitie heeft tegenoverdracht betrekking op alle reacties van de hulpverlener die een neutrale empathie in de weg staan. Want wat voor de cliŽnt geldt, gaat ook op voor de hulpverlener: ook de hulpverlener is kind geweest en kan Ė evenals zijn cliŽnt Ė hebben geleden onder liefdeloze ouders, en verlangen naar iemand die hem ziet, begrijpt en respecteert. Ook hij/zij kan worstelen met onverwerkte angst, verdriet en boosheid. Wanneer de hulpverlener deze gevoelens niet onderkent, kan hij/zij deze zonder het te beseffen op zijn cliŽnt projecteren. 
De neutrale empathie kan tevens worden verstoord door positieve of negatieve gevoelens die hun oorsprong vinden in het dagelijks leven van de hulpverlener. Wanneer hij/zij bijvoorbeeld liefde tekort komt, na een echtscheiding of als de affectie van de uit huis gaande kinderen af neemt, kan hij/zij meer behoefte aan waardering hebben dan gewoonlijk. Of wanneer hij overbelast of oververmoeid is, kan de hulpverlener afstandelijk op de cliŽnt reageren.

In Wie is er nu gek?  leg ik aan de hand van vele voorbeelden gedetailleerd uit hoe onopgeloste emotionele problemen van de hulpverlener zelf het hulpverleningsproces kunnen verstoren of blokkeren. Daarbij maak ik een indeling in drie globale, willekeurige categorieŽn van tegenoverdracht; categorieŽn die elkaar wederzijds niet uitsluiten:

Nabijheid en afstand, met onder meer overschrijding van de grenzen van de cliŽnt als voorbeeld van nabijheid, en angst voor de problemen van de cliŽnt als voorbeeld van afstand.
Hoogmoed en minderwaardigheid, met onder meer onfeilbaarheid als voorbeeld van hoogmoed, en jaloezie op de cliŽnt als voorbeeld van minderwaardigheid.
Macht en onmacht, met onder meer verbaal overwicht over de cliŽnt als voorbeeld van macht, en discussies met de cliŽnt als voorbeeld van onmacht.

© copyright: Saar Roelofs , 2008

"Een patiŽnt komt niet verder dan zijn therapeut"

Het credo van prof. dr. Jos H. Dijkhuis (1929-2018), de 
"godfather van de psychotherapie in Nederland", was: 
"Een patiŽnt komt niet verder dan zijn therapeut."

Bron: Paul Anzion. Een patiŽnt komt niet verder dan zijn therapeut. Jos H. Dijkhuis 
over de opleiding tot psychotherapeut.
Tijdschrift voor Psychotherapie  2001, nr. 3.

Zie ook: Verstrikt in de hulpverlening

 

Terug naar hoofdpagina Wie is er nu gek?

 

 


Schilderijen
Inner world
Het meisje en de wolf
Portretten
Musici
Landschappen

Boeken
Keerpunt  -  Over persoonlijke crises en kansen
Wie is er nu gek?  -  Over kronkels in de therapeutische relatie
Nog altijd  -  Levensverhaal van een Auschwitz-overlevende
Tien componistenportretten in woord en beeld
Niet storen  -  Kritische beschouwing over de Riagg in woord en beeld

 CV 
Saar Roelofs


saar.roelofs@xs4all.nl 

Enter EN
English

© 
Partner 
Productions